Παρόλο που θεωρείται μια σχετικά νέα προσέγγιση, η Εικαστική Ψυχοθεραπεία έχει ήδη συμπληρώσει 65 χρόνια
επιτυχούς εφαρμογής και, όπως κάθε τι δημιουργικό, είναι μια διαδικασία ενδιαφέρουσα και συναρπαστική.
Της Ν.Δ. Αναγνωστοπούλου, Ψυχολόγου, Εικαστικής Ψυχοθεραπεύτριας, Μ.Α., ArT Psy, EAP.h
Ι. Η φιλοσοφία μας για την εκπαίδευση των Εικαστικών Θεραπευτών
Η εκπαιδευτική μας φιλοσοφία βασίζεται στην ανάπτυξη των ικανοτήτων του εικαστικού θεραπευτή. Αυτό σημαίνει να εμπεριέχει και να περιχωρεί τόσο τις έντονες και δυνατές εμπειρίες, που μπορεί να εμφανιστούν στις εικόνες των ασθενών -εικόνες που προηγούνται πολλές φορές του λόγου-όσο και να τις κατανοεί και να τις συνδέει με το επίπεδο των αναπτυξιακών θεμάτων του ασθενούς του, για να μπορεί να διακρίνει και ενδεχόμενες ανείπωτες συγκρούσεις του.
Το εγχείρημα είναι απαιτητικό. Προσδοκά στο να εμπεριέξει γνώση και ενσυναίσθηση πέρα από τα άλλα πεδία: την ανθρώπινη ανάπτυξη, τις αποκλίσεις της και τη γλώσσα της τέχνης. Προϋποθέτει ένα μεγάλο ψυχικό απόθεμα και ένα βαθύ και πρωταρχικό κίνητρο, που πηγάζει απευθείας από την ουσία και το νόημα της ανθρώπινης ύπαρξης: Την ανιδιοτελή και ειλικρινή πρόθεση του εικαστικού ψυχοθεραπευτή να βοηθήσει με όποιον τρόπο μπορεί στην εξύψωση του άλλου, στην ανάπτυξη και την ευτυχία του, γνωρίζοντας πως μοιράζοντας το ψυχικό αυτό υλικό βοηθάει και τη δική του ψυχική και πνευματική ανάπτυξη. Ουσιαστικά, ωστόσο, ο κυριότερος σκοπός της εικαστικής προσέγγισης είναι να αναπτύξει ο θεραπευτής τη δημιουργική του δυνατότητα.
Τι όμως κάνει τη θεραπεία αποτελεσματική και επιτυχημένη; Σύμφωνα με τον Σκοτ Πεκ, το πρωταρχικό κίνητρο είναι η ανθρώπινη δέσμευση και πάλη. Είναι η θέληση του θεραπευτή να προσφέρει τον εαυτό του με σκοπό να προάγει την πνευματική ανάπτυξη του ασθενούς, η θέληση να αποτολμήσει το άλμα να αυτο-δεσμευτεί αληθινά σε συναισθηματικό επίπεδο στη σχέση του με τον ασθενή, να παλέψει κυριολεκτικά με τον ασθενή και τον εαυτό του, για το ουσιώδες συστατικό της επιτυχημένης βαθιάς και σημαίνουσας ψυχοθεραπείας, που είναι η αγάπη!.
ΙΙ. Τι σημαίνει να είσαι Εικαστικός Ψυχοθεραπευτής;
Προσωπικά, πιστεύω στην εγγενή δημιουργικότητα του ανθρώπου, που είναι διαθέσιμη προς ανάπτυξη σε όλους μας, ανεξάρτητα αν θα την αναπτύξουμε ή όχι. Κατά τον Kohut, ο όρος “genera” εκπροσωπεί ακριβώς αυτή τη δυνατότητα. Πάντα πίστευα ότι το να κάνεις τέχνη είναι μια πανανθρώπινη και παγκόσμια δυνατότητα.. Όπως όμως και ο συμβολισμός, χρειάζεται να καλλιεργηθεί και να αναπτυχθεί.
Η συμβολική γλώσσα των εικόνων δεν είναι απλά μια προβλητική γλώσσα, ή μια μετουσιωμένη γλώσσα. Είναι κάτι διαφορετικό, που απαιτεί από τον άνθρωπο να έχει διανύσει ψυχολογικά έναν μακρύ δρόμο για να φτάσει, όπως μας λέει Kassirer, στην ολοκλήρωσή του (συνθήκη που απαιτεί οπωσδήποτε άσκηση και καλλιέργεια). Αυτή την άσκηση και την καλλιέργεια είχα την τύχη να την ξεκινήσω πολύ νωρίς, όσον αφορά την τέχνη. Το να συνομιλείς μέσω εικόνων με τον θεραπευόμενό σου προϋποθέτει άσκηση της οπτικής σου αντίληψης, καθώς και γνώσεις του εικαστικού λεξιλογίου (σύνθεση, ματιέρα, χώρος, όγκος, φως, σκιά).
Η Εικαστική Ψυχοθεραπεία έχει εξελιχθεί μέσα από διαφορετικές οπτικές και κατευθύνσεις. Αντλεί από την αναλυτική ερμηνεία των εικόνων επηρεασμένη από την αμερικανική προσέγγιση, τις σχολές ψυχοθεραπείας και της ψυχανάλυσης (Ευρώπη) και από τα εικαστικά και την εργοθεραπεία, απ’ όπου αναδύθηκε ως επάγγελμα στην Βρετανία, 80 χρόνια πριν. Παρόλο που θεωρείται μια σχετικά νέα προσέγγιση, έχει ήδη 65 χρόνια επιτυχούς εφαρμογής, εξακολουθεί να αλλάζει και να εξελίσσεται και, όπως κάθε τι δημιουργικό, αυτή η διαδικασία είναι ενδιαφέρουσα και συναρπαστική. Πρόκειται για ένα ακόμη μέλος στη μεγάλη οικογένεια των ψυχοθεραπευτικών προσεγγίσεων, ένα μέλος που καταλαμβάνει ξεχωριστή θέση, μια και στη χώρα μας έχει αναγνωριστεί και από την Ευρωπαϊκή Ένωση Ψυχοθεραπείας (EAP).
ΙΙΙ. Τα πυρηνικά στοιχεία της Εικαστικής Ψυχοθεραπείας
Η Εικαστική Ψυχοθεραπεία λειτουργεί βασισμένη στο διάλογο τριών πυρηνικών στοιχείων: του Χρόνου, του Έργου Τέχνης και της Θεραπευτικής Σχέσης. Αυτά τα στοιχεία διαποτίζουν την κλινική της πράξη. Ας ερευνήσουμε για λίγο την απλή αλλά πασιφανή αρετή της Εικαστικής Ψυχοθεραπείας, που αντηχεί τόσο χαρακτηριστικά στα λόγια του Picasso σχετικά με την Τέχνη: «Η Τέχνη είναι το ψέμα που αποκαλύπτει την αλήθεια»!
Ο χρόνος, το αντικείμενο τέχνης και η θεραπευτική σχέση είναι κατά κάποιο τρόπο «σκηνοθετημένα». Όπως αναφέρει ο Βρετανός συνάδελφος μου Roger Aiguille, η θεραπευτική συνεδρία είναι ένα «σκηνοθετημένο σενάριο». Ωστόσο, μέσα από τη δημιουργική διαδικασία που πραγματοποιείται σε μια ψυχοθεραπευτική σχέση, βασισμένη στον δεδομένο χρόνο στον οποίο λαμβάνει χώρα, καθίσταται δυνατόν να αποκαλυφθεί η αλήθεια με αποτέλεσμα τη βελτίωση της συναισθηματικής και ψυχολογικής υγείας. Ας δούμε πίσω από τις θεωρίες κι ας αναλογιστούμε την απλή δύναμη και την ευθραυστότητα της τέχνης και της θεραπείας. Ο συνδυασμός τους δημιουργεί ένα ισχυρό μείγμα.
Ο χρόνος
Καταρχήν, ο χρόνος. Είναι μια παγκόσμια σταθερά για όλους τους ανθρώπους. Όλοι μας καταμερίζουμε το χρόνο μας πάνω στη γη, από τη γέννηση μας μέχρι το θάνατό μας, κι είναι άγνωστο στον καθένα μας πόσο λίγο ή πολύ θα είναι αυτό το χρονικό διάστημα.
Για τον ασθενή/θεραπευόμενο, ο χρόνος είναι μια από τις βασικότερες δομές και ως τέτοια μπορεί να δημιουργήσει αισθήματα είτε πανικού, είτε μεγάλης ασφάλειας. Μπορεί, επίσης, να λειτουργήσει ως δικλείδα προστασίας από αισθήματα πίεσης ή φόβου. Στην Εικαστική Ψυχοθεραπεία είναι ένας μηχανισμός πλαισίωσης και -παρόλο που φαίνεται σκηνοθετημένος και τεχνητός- όταν κανείς κατασκευάζει ένα σκηνικό χρόνου για να διερευνήσει τον ίσως προβληματικό και αέναο εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου, είναι στην πραγματικότητα αυτό το πολύ οργανωμένο όριο που παρέχει τον ασφαλή χώρο που θα περιέξει τα συναισθήματα, όταν αυτά εμφανίζονται μέσα στη θεραπεία.
Οι άνθρωποι που πάσχουν φαίνεται να ανακουφίζονται και να καθησυχάζονται από το «σκηνικό» του χρόνου και του χώρου στις συνεδρίες μας. Συχνά, έχουν έντονη την ανάγκη να επιβεβαιώσουν ότι ο χρόνος της συνεδρίας τους είναι καθορισμένος και τακτοποιημένος για κάθε εβδομάδα. Τους αρέσει να αναπολούν το χρόνο που πέρασε στην θεραπεία τους, να αναλογίζονται προηγούμενες συνεδρίες ή την πρώτη τους συνεδρία. Αρχίζουν να εκτιμούν ότι η βελτιωμένη αίσθηση της εικόνας της υγείας τους έχει αναπτυχθεί μέσα σ’ ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα. Αρχίζουν να αντιλαμβάνονται τους εαυτούς τους σε σχέση με το χρόνο και τις αλλαγές, ενώ παλιότερα ήταν τόσο προσκολλημένοι στο παρόν από αντιδραστικές συμπεριφορές.
Το αντικείμενο της τέχνης
Η πράξη της κατασκευής ή της δημιουργίας μιας εικόνας έχει ένα άμεσο αποτέλεσμα, καθώς αποτελεί μια παντοδύναμη πράξη – μια πράξη δημιουργίας. Μαζί μ’ αυτήν έρχεται και η σκιά ή η αντίθετη πλευρά, η πιθανότητα της καταστροφής, όπως και στη ζωή.
Το να δημιουργούμε τέχνη και να διατηρούμε έργα τέχνης είναι μια παγκόσμια ανάγκη της ανθρώπινης φύσης. Υποθέτω ότι η «δύναμη» της τέχνης έχει να κάνει περισσότερο με την περίεργη μίξη του ψέματος και της αλήθειας. (Picasso) Οι εικόνες και τα γλυπτά παίρνουν τη θέση του πραγματικού αντικειμένου. Πυροδοτούν μνήμες ή συναισθήματα για κάτι αληθινό. Είναι το ψέμα που προκαλεί την αλήθεια. Όπως λέει ο ζωγράφος Francis Bacon: «Το έργο επιστρέφει τα δεδομένα στον εγκέφαλό μας».
Στην Εικαστική Ψυχοθεραπεία οι ασθενείς συχνά γυρίζουν πίσω στα έργα τους και τους αρέσει να τα κρατούν ως αναμνήσεις. Η πραγματικότητα ενός πίνακα ή ενός γλυπτού από πηλό μεταδίδει μια μνήμη στον δημιουργό του τόσο δυνατή, ώστε να καθιστά ορατή την αλήθεια που μέχρι τότε ίσως δεν ήταν τόσο ορατή. Αυτό μας οδηγεί στην σύνδεση με τον εαυτό.
Ο τρόπος που τα χρώματα και τα υπόλοιπα υλικά χρησιμοποιούνται στη θεραπεία είναι επίσης σημαντικός, καθώς χρώματα και υλικά μπορούν να επηρεάσουν τις αισθητηριακές ανάγκες. Αυτό είναι ιδιαίτερα ευεργετικό για ανθρώπους με ειδικές ανάγκες που πιθανόν να είναι ιδιαιτέρως ευαίσθητοι στην εισροή αισθητηριακών ερεθισμάτων. Αυτές οι ιδιότητες, της αισθητηριακής συνειδητότητας και της μνήμης, είναι επίσης πολύ καίριες, όταν αναλογιζόμαστε το θέμα της ψυχοθεραπευτικής σχέσης.
Η ψυχοθεραπευτική σχέση
Η πραγματικότητα που πυροδοτείται όταν ο ασθενής και ο θεραπευτής συναντιούνται μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο της θεραπείας είναι απόλυτη, γιατί το κάθε πρόσωπο μεταφέρει τη δική του ιστορία και τις δικές του εμπειρίες ζωής. Όπως αναφέρει ο συνάδελφός μου Roger Arguile: «Για να μπορέσει κανείς να αντιληφθεί αυτή την σχέση μέσα σ’ αυτό το σκηνοθετημένο και τεχνητό σκηνικό χρειάζεται να καταφύγει στη δουλειά του θεατρικού σκηνοθέτη Peter Brook, ο οποίος με την πρωτοποριακή και προκλητική θεατρική του θεωρία έχει συμβάλει στον ορισμό του μοντέρνου θεάτρου». Αναφέρεται στην απλή και βασική δύναμη που επικρατεί στο θέατρο: το αντάμωμα των ηθοποιών με το κοινό. Αυτού του είδους το αντάμωμα επιφέρει «….ένα θεατρικό γεγονός. Χωρίς αυτήν την ανάμειξη δεν υφίσταται γεγονός».
Και εδώ αναφέρομαι στην επικοινωνία, που επιφέρει ο «διάλογος» μεταξύ «θεατή/θεραπευτή, καλλιτέχνη/ασθενή και καλλιτεχνικού δημιουργήματος ή δρώμενου. Είτε αυτό διεξάγεται έξω εκεί, στον υπαρκτό κόσμο (σε ένα Δωμάτιο Θεραπείας ή ένα Θάλαμο νοσηλείας) είτε μέσα στην ενδοψυχική αρένα. Το αντάμωμα μέσα στον θεραπευτικό δημιουργικό χώρο προκαλεί ένα γεγονός: Ο θεραπευτής, σε σχέση με τον θεραπευόμενό του, πλαισιωμένος από τον θεραπευτικό χώρο, την αίθουσα, αλλά και από τα υλικά της τέχνης μάς οδηγεί σε μια ολιστική αντίληψη
Πολλοί άνθρωποι που ταλαιπωρούνται από τα προσωπικά τους συναισθήματα απομόνωσης, εντυπωσιάζονται και συγκινούνται, όταν ο θεραπευτής τούς συντροφεύει στον εσωτερικό τους κόσμο -οικείο μόνο στους ίδιους- μέσα στη δημιουργική θεραπευτική αρένα, με όλον τον απαιτούμενο σεβασμό.
Η Εικαστική Ψυχοθεραπεία, λοιπόν, πρέπει να ειδωθεί και ως ένα ολοκληρωμένο καλλιτεχνικό γεγονός. Η τέχνη είναι κάτι πέρα από την εικόνα ή το αντικείμενο τέχνης. Μια ολοκληρωμένη συνεδρία μπορεί να ειδωθεί και ως μορφή τέχνης με δική της οντότητα. Έτσι δεν στοχαζόμαστε απλά με μια εικόνα ή ένα αντικείμενο ως συστατικό της τέχνης. Κάθε εκατοστό, κάθε δευτερόλεπτο, κάθε κίνηση, κάθε λέξη, κάθε ήχος είναι μέρος της γλώσσας και της διαδικασίας της τέχνης, και της θεραπείας επίσης. Η διαδικασία αυτή εμπεριέχει και ενοποιεί το έργο και το καθιστά μια απόλυτη και ζωντανή πραγματικότητα.
Μπορούμε να δούμε τα δυναμικά και την αλληλεπίδραση μεταξύ θεραπευτή και θεραπευόμενου ως ένα ζωντανό πορτραίτο της συνάντησης της εξωτερικής και εσωτερικής προσωπικότητας και των δυο. Ο θεραπευόμενος/δημιουργός, και ο θεραπευτής/εξερευνητής έχουν κάτι κοινό, πέρα από τις μεταβιβάσεις και αντιμεταβιβασεις της συναισθηματικής τους σχέσης: έχουν την πλήρη παρουσία τους στο παρόν. Και όπως ένας εξερευνητής χρειάζεται να είναι 100% παρόν σε αυτό που εξερευνά, διαφορετικά αυτό που θα προσφέρει δεν είναι παρά μόνο κατά προσέγγιση, όμοια κι ο εξερευνητής Ψυχοθεραπευτής χρειάζεται να είναι 100% εκεί, με όλες του τις αισθήσεις και το νου του ανοιχτό, όπως και την διαισθητική του ικανότητα. Διαφορετικά αυτό που θα προσφέρει θα είναι μόνο κατά προσέγγιση.
