Της Ν.Δ. Αναγνωστοπούλου, Ψυχολόγου, Εικαστικής Ψυχοθεραπεύτριας, Μ.Α., ArT.psy, ECP.h, Πρόεδρο ΚΤΨ
Η σημασία να ανήκεις
Ένας άνθρωπος ευχαριστημένος είναι ένας άνθρωπος δημιουργικός και το αντίστροφο. Ευχαριστημένος είναι όταν αισθάνεται ότι ανήκει. Η σημαντικότερη θέση που έχει ένας άνθρωπος είναι μέσα στη πρωταρχική του ομάδα, την οικογένεια. Και όταν κανείς ανήκει έχει κοινωνικό ενδιαφέρον. Το κοινωνικό ενδιαφέρον, που είναι ίσως η πιο σπουδαία ανθρώπινη ιδιότητα, δεν είναι κάτι έμφυτο. Έμφυτη είναι η ικανότητα να αναπτύσσεται. Επομένως, δεν είναι κάτι στατικό κατά τη διάρκεια της ζωής, μπορεί να αυξηθεί ή να ελαττωθεί. Όσοι εργάζονται με ανήλικους παραβάτες ή και απροστάτευτα παιδιά γνωρίζουν ότι το κοινωνικό ενδιαφέρον των παιδιών μειώνεται ή και εξαφανίζεται, παρουσιάζοντας ψυχοπαθητικές συμπεριφορές όταν αισθάνονται ότι δεν ανήκουν.
Η θεραπευτική ζωγραφική
Μέσα από τη δημιουργική διαδικασία της ζωγραφικής, του πηλού και των κατασκευών, το παιδί και ο έφηβος μαθαίνει να επικοινωνεί, να γνωρίζει τους άλλους και οι άλλοι να το γνωρίζουν. Ένας περιθωριοποιημένος έφηβος διαπιστώνει πολύ σύντομα ότι μέσα στις κατασκευές του μοιράζεται και, όταν κανείς μοιράζεται κομμάτια από τον εαυτό του, απεγκλωβίζεται από την εσωτερική μοναξιά και την απομόνωση. Ταυτόχρονα μέσα από τα ρίσκα που παίρνει, από τις εναλλακτικές λύσεις που βρίσκει δημιουργώντας τα έργα του, τονώνεται η ατομική του έκφραση, η αίσθηση του ποιος είμαι.
Παρόλα αυτά, είναι μύθος ότι τα παιδιά αναπτύσσονται μέσα από την τέχνη αρκεί να έχουν άφθονα εικαστικά υλικά. Η ειδική εκπαίδευση των ανθρώπων που εργάζονται σε χώρους δημιουργικής απασχόλησης είναι ιδιαίτερα σημαντική, ώστε να είναι σε θέση να εξασφαλίσουν το φυσικό και ψυχολογικό περιβάλλον εντός του οποίου οι δημιουργικές δυνάμεις κάθε παιδιού θα μπορέσουν να εκφραστούν, ώστε μέσω της εικαστικής διεργασίας να γίνει η απαρχή της αναδόμησης βιωμάτων και συναισθηματικών εμπειριών που δημιουργούν εμπόδια στην ανάπτυξη του. (Milner, 2010).
Η τέχνη γίνεται η γέφυρα για αναπτυξιακά κενά, συναισθηματικές ελλείψεις ή λανθασμένες αντιλήψεις. Βοηθά τον αναστοχασμό σχετικά με τα συναισθήματα, τις τραυματικές εμπειρίες και τα εμπόδια που συναντούν τα άτομα στη ζωή τους (Appleton, 2001) .
Προσφέρει ασφαλή δίοδο σε επίπεδα όχι μόνο μη λεκτικά και άλογα αλλά ακόμα και προλεκτικά. Δια μέσου της εικαστικής διεργασίας ανοίγεται η οδός να εκφραστεί το ανείπωτο, το άρρητο.
Προϋποθέσεις για την ανάπτυξη της δημιουργικότητας
Είναι ανάγκη να διασφαλίζονται οι απαραίτητες προϋποθέσεις, ώστε να προωθηθεί η δημιουργική ανάπτυξη των παιδιών κατά την εικαστική διεργασία.
Η εικαστική ψυχοθεραπεύτρια Judith Αaron Rubin δίνει ιδιαίτερη έμφαση σε αυτό. Απαραίτητο είναι ένα«πλαίσιο ελευθερίας» μέσα στο οποίο θα μπορεί να βοηθηθεί το παιδί να είναι ο εαυτός του. Η ατομικότητα, η αυθεντικότητα, η μοναδικότητά του είναι ανάγκη να αναγνωρίζονται και να ενθαρρύνονται, προς όφελος της αυτονομίας, της ανεξαρτησίας της σκέψης, της δράσης και της ανάληψης του ρίσκου κατά τη δημιουργία των έργων του.
Μια άλλη προϋπόθεση για την ανάπτυξη της δημιουργικότητας είναι τα υλικά. Είναι σημαντικό το παιδί ή ο έφηβος να έχει στη διάθεσή του ποικιλία υλικών και εργαλείων για τις εικαστικές του εξερευνήσεις. Αν οι ενήλικες προσφέρουν με φροντίδα τα εικαστικά υλικά, το παιδί όχι μόνο θα τα χρησιμοποιήσει, αλλά θα τα σεβαστεί και ως εργαλεία δουλειάς. Τα υλικά δεν δίνονται απρόσωπα. Προσφέρονται στο συγκεκριμένο κάθε φορά παιδί, συμβαδίζουν με το στάδιο ανάπτυξής του, το βαθμό συντονισμού του, τις προηγούμενες εμπειρίες του, τα ιδιαίτερα ενδιαφέροντά του.
Ο χώρος, επίσης, έχει την ιδιαίτερη σημασία του. Δεν είναι μόνο η διάσταση αλλά και τα μέρη που θα χρησιμοποιηθούν για την αποθήκευση των υλικών, την τακτοποίησή τους, καθώς και οι επιφάνειες που δουλεύουν εικαστικά τα παιδιά. Είναι ανάγκη να ξέρουν πού θα βρουν τα εικαστικά υλικά μόνα τους χωρίς υπερβολικές παρεμβάσεις από τον ενήλικα. Μεγάλοι και σαφώς οριοθετημένοι χώροι, καλά φωτισμένοι, βοηθούν τη δημιουργική χρήση των εικαστικών υλικών και τη γόνιμη εικαστική διαδικασία. Το κάθε παιδί να μπορεί να έχει την ευχέρεια να είναι κοντά ή μακριά από τα υλικά, να δουλέψει μόνο του ή δίπλα με άλλους, να μπορεί να λερώσει, να αναστατώσει το χώρο που φιλοξενεί την εικαστική του περιπέτεια, χωρίς να φοβάται ότι θα δεχτεί επίπληξη από τον ενήλικα.
Ο χρόνος στην τέχνη, σηματοδοτεί τη δέσμευση και σημαίνει ότι οι συναντήσεις γίνονται αρκετά συχνά και διαρκούν τόση ακριβώς ώρα, ώστε να μπορούν τα παιδιά να αφοσιώνονται στη δημιουργική διαδικασία. Είναι σημαντικό να γνωρίζουν πόσο χρόνο έχουν στη διάθεσή τους και βοηθάει η υπενθύμιση του χρόνου όταν πλησιάζει το τέλος της συνάντησης.
Το αυθεντικό ενδιαφέρον είναι επίσης προϋπόθεση στη δουλειά μαζί με τα παιδιά. Δείχνει κανείς ενδιαφέρον όταν είναι διαθέσιμος σε όλη την διάρκεια της δημιουργικής διαδικασίας, αφήνοντας χώρο στο παιδί να αυτενεργήσει, μα και παρέχοντάς του βοήθεια, υποστήριξη, ενθάρρυνση όταν το ίδιο τη ζητήσει, ή δείξει πως την χρειάζεται.
Η ευχαρίστηση, ο γνήσιος ενθουσιασμός για τη δημιουργική εργασία του παιδιού και για τα έργα του είναι συναισθήματα που μοιράζονται στη διάρκεια της εικαστικής διαδικασίας τόσο ο ενήλικας όσο και το παιδί.
Για να υπάρξει υποστήριξη της προσπάθειας του παιδιού να αναπτυχθεί μέσα από την τέχνη και να εξασκήσει τη δημιουργικότητά του,ο ενήλικας είναι ανάγκη να αισθάνεται ενσυναίσθηση και να συμπαρίσταται στο παιδί, ώστε να ενισχύει την ανάπτυξη της έκφρασής του.
Απαιτείται επίγνωση των σταδίων ανάπτυξης των καλλιτεχνικών δυνατοτήτων του παιδιού, ώστε να μπορεί κανείς να το βοηθήσει να προχωρήσει στο επόμενο βήμα. Είναι ανάγκη να λαμβάνεται υπόψη η υποκειμενική θέση του κάθε παιδιού μέσα στην ομάδα αλλά και ευρύτερα στο πλαίσιο αναφοράς του. Η προώθηση της ατομικής ανεξάρτητης ανάπτυξης του, προϋποθέτει εμπιστοσύνη στη δυναμική του παιδιού, πίστη στο ίδιο και στις δυνατότητες του για εξέλιξη.
Τα αισθήματα των παιδιών χρειάζονται τον ίδιο σεβασμό και φροντίδα που χρειάζεται και το σώμα τους, έτσι η ψυχολογική ασφάλεια είναι εξίσου σημαντική με τη φυσική προστασία. Το παιδικό σχέδιο είναι μια επιφάνεια στην οποία το παιδί παίζει με τις συγκινήσεις του, (Wallon, 1956) ,όταν το ίδιο δημιουργεί, αλλά παράλληλα το ίδιο «θεάται» και παίρνει ικανοποίηση μέσα από τα έργα του.Αν και κάποιοι περιορισμοί στην εικαστική διαδικασία συμβάλλουν στην προστασία των παιδιών από τις ίδιες τους τις παρορμήσεις,γίνονται αποδεκτά τα είδη εκφραστικής δραστηριότητας του κάθε παιδιού: παράξενη, ρεαλιστική, παλινδρομημένη ή προοδευτική, με θέματα θετικά ή αρνητικά. Έτσι ενώ είναι «ασφαλές» να μουτζουρώνουν με την κιμωλία ή να ζωγραφίζουν καταστροφικές φαντασιώσεις, δεν είναι ασφαλές και δεν επιτρέπεται να μουτζουρώνουν άλλους ανθρώπους, ή να καταστρέφουν το χώρο και τα υλικά.
Όποιος δουλεύει δημιουργικά με παιδιά πρέπει επίσης να λαμβάνει ιδιαίτερα υπόψη τους κινδύνους που εμφανίζονται, όταν οι μεγάλοι επιβάλλουν στο παιδί εξωτερικές ιδέες και πρότυπα, ανατρέποντας ή παραλύοντας τις δικές του εικόνες ανάπτυξης.
Σεβασμός προς το παιδί σημαίνει ότι του επιτρέπεται να επιλέξει ελεύθερα αν θα συμμετάσχει ή όχι, αν θα πάρει μια επιφανειακή και γρήγορη γεύση ή αν θα απορροφηθεί εντελώς από την εικαστική διαδικασία.Είναι ανάγκη να μπορεί να του δοθεί από την πλευρά του ενήλικα ο απαραίτητος χώρος, ώστε ανακαλύψει το είδος της έκφρασης που του ταιριάζει, τους τρόπους που προτιμά, τα προσωπικά θέματα και το στυλ του. Να του δοθεί χώρος να διατυπώσει τις σκέψεις και τους συνειρμούς του σχετικά με τη δημιουργική διαδικασία και το έργο του. Ο σεβασμός προς το παιδί ως δημιουργό φαίνεται από τον τρόπο που το βοηθά ο ενήλικας να θέσει στόχους και πρότυπα και να αξιολογήσει μόνο του πόσο καλά τα κατάφερε.
Τα έργα του παιδιού είναι επεκτάσεις του εαυτού του, σεβασμός προς το έργο του σημαίνει σεβασμός προς το ίδιο το παιδί. Το να τιμούμε τα έργα των παιδιών είναι ιδιαίτερα θεραπευτικό για τα ίδια.
Το παρόν κείμενο βασίστηκε σε ομιλία της Ν. Αναγνωστοπούλου, στις 28/5/2001, στο Σύλλογο Φίλων Εθελοντών της Εταιρίας Προστασίας Ανηλίκων Θεσσαλονίκης.
Malchiodi, C. (2014). Breaking the silence: Art therapy with children from violent homes. London:Routledge.
Appleton, V. (2001). Avenues of hope: Art therapy and the resolution of trauma.
Rubin Α. J., (1997) «Θεραπεύοντας παιδιά μέσα από τη τέχνη», Ελληνικά Γράμματα.
Wallon, H. (1956). Importance du movement dans le développement psychologique de l’enfant. Enfance.
*Οι φωτογραφίες που συνοδεύουν το άρθρο μας έχουν παραχωρηθεί ευγενικά από την Ε. Κοκκορού.
