Σύμβολο της αλλαγής της προσωπικότητας του καθενός, η μάσκα αποτελεί έναν από τους αρχαιότερους τρόπους έκφρασης.
Με αφορμή την έκθεση του Νίκου Παπαγεωργίου, «The Magic Of Mask» στην Underflow Record Store & Art Gallery, μέχρι τις 10/1/2018, ρίχνουμε μια ματιά στο ρόλο τη μάσκας κατά τη διάρκεια της θεραπείας.
Της Ν.Δ. Αναγνωστοπούλου, Ψυχολόγου, Εικαστικής Ψυχοθεραπεύτριας, Μ.Α., ArT Psy, EAP.h
Η δύναμη της μάσκας
Και αν κάποιος πει μέσα στην ομάδα: “πάντα φορώ μάσκα, δεν μπορώ να είμαι ο εαυτός μου”, μπορεί να του ζητηθεί να ζωγραφίσει μία μάσκα κάτω απ’ αυτή τη μάσκα, γιατί όλες οι μάσκες είναι τμήμα του εαυτού.
‘Όταν φοράς μάσκα, νιώθεις μιαν αρχαία δύναμη. ‘Όταν φοράς μάσκα, τολμάς πράγματα που το μυαλό δεν τα συλλαμβάνει. Nα τι είπαν μερικοί γνωστοί καλλιτέχνες, όταν ερωτήθηκαν για τη μάσκα: «Μόνο πίσω από τη μάσκα νιώθω την ένταση των πραγμάτων και τη φωνή να ηχεί σαν εκκωφαντικό ηφαίστειο. Οι μάσκες κρύβουν, δημιουργούν, ερωτεύονται» (Αλέκος Φασιανός[i]). “Τι να πω; Αρχίζεις μια μάσκα και σε παρασύρει, σε παγιδεύει μέσα στη διάθεσή της. Η μαγεία των ονείρων αρχίζει. Για προσπάθησε να τη σταματήσεις» (Νίκος Νικολάου)[ii]”. “Η μάσκα σηματοδοτεί στο κοινό ότι παρίσταται σε μια ιεροτελεστία, ότι ο φυσικός κόσμος έγινε προσωρινά στατικός, εξυψωμένος και τυποποιημένος»” (Harris Smith 1984) [iii].
Η μάσκα ως τόπος συνάντησης
Η μάσκα είναι ο τόπος συνάντησης των εικαστικών και του δράματος και, κατά συνέπεια, ο τόπος συνάντησης της θεραπείας μέσω των εικαστικών και της δραματοθεραπείας. Η μάσκα μπορεί να ειδωθεί ως γλυπτό, ως ένα έργο τέχνης που μπορεί να κρεμαστεί στον τοίχο, να παρατηρηθεί και να τεθεί σε κίνηση από τη φαντασία. Μπορεί επίσης να φορεθεί, και να τεθεί σε κίνηση απ’ αυτόν που τη φορά. Ο θεραπευτικός και ο θρησκευτικός κόσμος νιώθουν στην καλύτερη περίπτωση αμφιθυμία απέναντι στις μάσκες και στη χρήση τους. Οι μάσκες θεωρούνται συχνά ως ο “ψευδής εαυτός” ή ακόμη, ο “μοχθηρός εαυτός”, ο εαυτός που μπορεί να βγει εκτός ελέγχου, να καλέσει δαίμονες και γενικά να ανακινήσει άχρηστες και ανθυγιεινές φαντασιώσεις.
Ο κόσμος λέει: “Σταμάτα πια να φοράς μάσκα”, “βλέπεις μόνο τη μάσκα, όχι το πρόσωπο” ή “φόρεσε το πρόσωπο του γενναίου”, είναι μερικοί τρόποι με τους οποίους περιγράφουμε κάποια αντίληψη για την προσποίηση σε σχέση με την προσωπικότητα (persona) ενός ανθρώπου. Η ιδέα του να αφαιρέσει κάποιος τη μάσκα, ώστε να μπορέσει κανείς να γίνει “τίμιος και αληθινός” κυριαρχεί στη θεραπεία. Για παράδειγμα, η Geese Theatre Company, η οποία ειδικεύεται στην εργασία με παραπτωματικά άτομα, επιβάλλει τον κανόνα ότι όταν βγει η μάσκα πρέπει να μιλήσεις ειλικρινά. Επομένως, έχει μεγάλη σημασία να καθιερωθεί με τους πελάτες του κέντρου αυτού ο παραπάνω κανόνας.
Ο πιο συνηθισμένος τρόπος είναι να θεωρείς ότι η μάσκα λειτουργεί από μόνη της, ότι μπορεί να επεκταθεί, να συγκεντρωθεί, να αναπτυχθεί, να διευρυνθεί ή να αλλάξει χαρακτήρα ή ρόλο κατά τη διάρκεια της θεραπείας. Η μάσκα αποτελεί συχνά μέρος του “ενδιάμεσου χώρου”, όπως αναφέρει ο ψυχολόγος Winnicot. Με τον “ενδιάμεσο χώρο” εννοούμε το χώρο της φαντασίας, του ονείρου και του παιχνιδιού. Δεν είναι ούτε “εγώ”, ούτε “αυτό”, αλλά κάτι “άλλο” (1971)
Η μάσκα ως μέσο έκφρασης
Οι μάσκες συνδέονται με τη θεραπευτική διαδικασία και γίνονται εργαλεία αναγνώρισης και έκφρασης της ψυχής.
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι μάσκες βοηθούν να εκφραστούν συναισθήματα κι αισθήσεις που δεν θα μπορούσαν να εκφραστούν με άλλο τρόπο. ‘Όσο φτιάχνεται μία μάσκα, ο θεραπευτής παρακολουθεί την εξέλιξη καθώς η μάσκα παίρνει σχήμα. Είναι μία στιγμή θεραπευτικής διαδικασίας και μεταμόρφωσης. Πολλές μάσκες δουλεύονται με ένα στρώμα γύψινης ταινίας που παίρνει μορφή απευθείας πάνω στο πρόσωπο. Παίρνοντας το εκμαγείο στη συνέχεια οι άνθρωποι τις ζωγραφίζουν, τους δίνουν τη μορφή της. Όταν βγάζουν τη μάσκα απ’ το πρόσωπο οι άνθρωποι λένε πολύ συχνά, ότι νιώθουν σα να γεννούν. Η περίοδος της απόσυρσης, κατά την οποία η μάσκα στεγνώνει πάνω στο πρόσωπο, ενώ ο κάτοχός της είναι ξαπλωμένος πάνω σε μία κουβέρτα με τα μάτια κλειστά και η αίσθηση του πλησιάσματος του άλλου που τοποθετεί τη γύψινη μάσκα πάνω στο πρόσωπό του, όλα συμβάλλουν για τη δημιουργία ή αναδημιουργία ή αναγέννηση. Ένα τελετουργικό κατά το οποίο ο καθένας πρέπει να δει και να κρατήσει τη μάσκα του, πριν τη βάλει να στεγνώσει.
Συχνά οι άνθρωποι, την ώρα που είναι ξαπλωμένοι με τη μάσκα στο πρόσωπό τους, αναγνωρίζουν εσωτερικές πτυχές του εαυτού τους, χωρίς καμία άλλη ιδιαίτερη επεξεργασία. Όταν οι μάσκες στεγνώσουν, οι άνθρωποι μπορούν να δουλέψουν σε ομάδες καθώς τις καθαρίζουν, τις κόβουν και τις χρωματίζουν. Συχνά ανακαλύπτουν ότι η μάσκα φτιάχνεται από μόνη της. Έρχεται εκείνη η στιγμή που η μάσκα κυριαρχεί και υπαγορεύει στον κατασκευαστή της πώς θα γίνει. Μερικές φορές είναι σημαντικό να σταματήσει η υπερβολική ταύτιση με τη μάσκα. Και είναι ορισμένοι άνθρωποι που δεν μπορούν να ελέγξουν μία ατομική, πρόσωπο με πρόσωπο αναμέτρηση με τη μάσκα, και χρειάζονται βοήθεια για να διατηρήσουν την απαραίτητη απόσταση.
Μπορούμε λοιπόν να πούμε ότι, οι μάσκες εκφράζουν πτυχές του εαυτού που συνήθως δεν μπορούν να εκφραστούν. Και αν κάποιος πει μέσα στην ομάδα: “πάντα φορώ μάσκα, δεν μπορώ να είμαι ο εαυτός μου”, μπορεί να του ζητηθεί να ζωγραφίσει μία μάσκα κάτω απ’ αυτή τη μάσκα, γιατί όλες οι μάσκες είναι τμήμα του εαυτού και αυτό που εννοεί κάποιος λέγοντας αυτή τη φράση είναι, ότι ένα κομμάτι του παραμένει κρυμμένο.
Μέσω της τέχνης οι άνθρωποι έχουν τη δυνατότητα να βλέπουν διάφορα πράγματα από διαφορετικές οπτικές. Έτσι και μέσω της μάσκας έχουμε την ευκαιρία να δούμε τον εαυτό μας από διαφορετικές οπτικές. Η μάσκα είναι ένας ασφαλής υποδοχέας του εαυτού που είναι επικίνδυνος ή του εαυτού που νιώθει επικίνδυνος.
Βιβλιογραφία- Πηγές
- Φωτόπουλος Δ., 1980, Μάσκες Θέατρο, εκδ. Καστανιώτη
- The Geese Theatre Company: https://www.google.gr/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=3&cad=rja&uact=8&ved=0ahUKEwiTgvWS-8jXAhUkM5oKHY7LDIMQFgg6MAI&url=http%3A%2F%2Fwww.geese.co.uk%2Fwork&usg=AOvVaw3UrrWEpmDoPfh_WLE46Q61
- Smith S. H., 1984, Masks in Modern Drama, University of California Press
- Winnicott D., 1971, Playing and reality, London, New York, Tavistock
[i] 1. Αλέκος Φασιανός, Παρίσι 1978, όπως παρατίθεται στο βιβλίο του Φωτόπουλου, 1980
[ii] 2 Συζήτηση με τον Νίκο Νικολάου στην Αίγινα, 1978,ο.π.
[iii] 3. Harris Smith 1984, σελ. 51
