Της Αγγέλας Μυλωνάκου, Εικαστικής Ψυχοθεραπεύτριας, Κοινωνικής Λειτουργού, Ηθοποιού.
-Έχω χάσει την ψυχή μου. Δεν υπάρχει ο κόσμος γύρω μου...
1943. Η Σούζαν συναντά τη Μάριον Μίλνερ, ψυχαναλύτρια. Είχε προηγουμένως νοσηλευθεί για λειτουργικές και νευρολογικές παθήσεις και υποβληθεί δύο φορές σε ηλεκτροσπασμοθεραπεία, καθώς είχε διαγνωσθεί ότι έπασχε από σχιζοφρενική ψύχωση. Ο κος Χ. επικοινώνησε με την ψυχαναλύτρια ρωτώντας την αν θα μπορούσε να αναλάβει την νεαρή κοπέλα, παρότι θεωρούσε ότι ήταν ένα πολύ δύσκολο περιστατικό (με παρελθόν κακοποίησης σεξουαλικής και συναισθηματικής). Αργότερα εκμυστηρεύτηκε στην Μίλνερ ότι η γυναίκα του ενδιαφέρθηκε για εκείνη, επειδή ήταν πολύ όμορφη: “Έμοιαζε με την Αφροδίτη του Μποτιτσέλι που αναδύεται μέσα από τα κύματα” (Milner, 2019, κεφ 1., σελ. 17).
Ανάμεσα σε θραύσματα αλήθειας και ψέματος, η Σούζαν αναζητούσε ένα ταξίδι απαλλαγής από τον ψευδή εαυτό της, το δρόμο για έναν νέο και αληθινό. Όπως σημειώνει όμως ο Δ. Κυριαζής, “ο ψυχικός μετασχηματισμός της Σούζαν θα προϋπέθετε την απώλεια, την καταστροφή του παλιού προβληματικού εαυτού της προκειμένου να ευοδωθεί η αναγέννηση ενός άλλου εαυτού”[2]. Έτσι, θεραπεύτρια και θεραπευόμενη, ξεκίνησαν μαζί το ταξίδι αναζήτησης αυτών των τεράστιων δυνάμεων “της ύπαρξης, της αυτοπραγμάτωσης, (...) και του πώς ένας άνθρωπος υπάρχει και λειτουργεί με πληρότητα μέσα στον κόσμο” (Μίλνερ 2019, Προλεγόμενα του D. W. Winnicott σελ.xxxii).
Το ταξίδι ξεκίνησε με ψυχαναλυτικές ερμηνείες, όμως η συνέχεια απαίτησε από την ψυχαναλύτρια να απαρνηθεί αυτό που ήξερε καλά να κάνει, δηλαδή να ερμηνεύει, και να παραδοθεί στα σχέδια που άρχισε να φέρνει η Σούζαν αλλά και στα δικά της, μία παράδοση στο ανοίκειο, που θα έφερνε και τις δύο πιο κοντά στο κοινό όλων των ανθρώπων, το υποσυνείδητο.
"Θεέ μου, βοήθησέ με, σε παρακαλώ, κάνε να δω τον εαυτό μου όπως τον έβλεπα παλιά, με... την καρδιά μου. (...) Οι άνθρωποι είναι τόσο ανόητοι, νομίζουν ότι ξέρουν περισσότερα από τους Αγίους επειδή δεν αποδέχονται τη μικρότητά τους. Τον έβλεπα κάποτε, όμως πώς θα τα καταφερω και πάλι; Δεν ξέρω, γιατί χωρίς καρδιά, πού βρίσκεσαι;" (λόγια της Σούζαν, Μίλνερ, 2019, σελ.219)
Συνάντηση ή Συγχώνευση…
Στη διάρκεια της θεραπείας της, η Σούζαν φέρνει ένα σχέδιο όπου απεικονίζεται ένα κεφάλι. Λέει: “Όλα ένα συνονθύλευμα. Η μητέρα μου” (Milner (2019), κεφ.14, σελ.174). Η μητέρα της Σούζαν, σε μία συγχωνευτική σχέση μαζί της, έμοιαζε να μην αναγνωρίζει την ανεξάρτητη ύπαρξη της κόρης της.
Αργότερα, ζωγραφίζει έναν πλακούντα (Milner, 2019, κεφ.11, σελ125). Ίσως απαιτεί από την θεραπεύτριά της μία “αιώνια αδιάσπαστη συγχώνευση”, όπως όταν ήταν πραγματικά μέρος του σώματος της μητέρας της και τροφοδοτείτο διαρκώς από εκείνη μέσω του πλακούντα (Milner, 2019, κεφ.11, σελ125).
Στο βιβλίο της, η Μίλνερ αναφέρεται στη σχέση της δημιουργικότητας με τη συγχώνευση και τον τρόπο που θα μπορούσε να έχει και μία θετική πλευρά. Ανακαλύπτει ότι “η αποδοχή μιας φάσης κάποιου είδους συγχώνευσης είναι απαραίτητη για κάθε δημιουργική εργασία” και ότι η “αυταπάτη της ενότητας μπορεί να αποτελεί τη βάση κάθε ψυχικής δημιουργικότητας και συνεπώς της συμβολοποίησης και της ψυχικής αύξησης” (Milner, 2019, κεφ 18, σελ 261).
Η Μίλνερ σε αυτό το σχέδιο του κεφαλιού εκτός από τη μητέρα της Σούζαν όμως “βλέπει” και τον εαυτό της. Ομολογεί την αναγνώριση από την πλευρά της Σούζαν των προσωπικών δυσκολιών της θεραπεύτριάς της, τη σύγχυση με την οποία την έφερνε αντιμέτωπη, σύγχυση που την κατέκλυζε.
Θεοί και Δαίμονες...
Η Σούζαν ακόμα και στα πρώτα της σχέδια φέρνει δαίμονες και αγίους. Μάλιστα, αναφερόμενη σε ένα έργο της, λέει πως αισθάνεται ότι “δαίμονας και άγγελος είναι το ίδιο πράγμα”, όπως η ομορφιά και η καταστροφή (Milner, 2019, κεφ.10, σελ.96).
Κατά την Wadeson (1980), η δαιμονική θέση (evilness) πηγάζει από απαγορευμένες επιθυμίες, κυρίως απέναντι στην εξουσία των γονέων. Από την άλλη, το να γίνει κανείς ήρωας (ή άγιος, όπως θα ήθελε η Σούζαν), φέρει ιδιαίτερη ισχύ, ως εξισορρόπηση των αισθημάτων αβοηθησίας (helplessness) του ατόμου. Ανέκαθεν σε όλους τους πολιτισμούς, υπήρχε μια μάχη ανάμεσα στο καλό και στο κακό. Εδώ, αυτή η μάχη φαίνεται ότι αναπαριστά συμβολικά τις συγκρούσεις σε ατομικό επίπεδο (Wadeson,1980).
Ο Freud, στο άρθρο του “A seventeenth century demonological neurosis”, αναφέρει την υπόθεσή του ότι ο δαίμονας ίσως αντιπροσωπεύει μία δύναμη “αντίρροπη στην απώθηση” (Milner, 2019, κεφ.11, σημ.:4, σελ.136) καθώς είναι εκείνος που φέρνει το “απαγορευμένο” στο συνειδητό. Κατ’ επέκταση, για τη Σούζαν δαίμονας ίσως ήταν κάποιες φορές η ίδια η Μίλνερ. Το “κακό”, διαχωριζόμενο από το “καλό”, παίρνει τη θέση του έξω από τον εαυτό και η Σούζαν έτσι νιώθει “αθώα”, που απλώς περιβάλλεται από εχθρούς.
Και η ίδια η Μίλνερ (2009) όμως, αναφέρει πως και στα δικά της σχέδια υπήρχε συχνά ένα αθώο πλάσμα κι ένα μοχθηρό. Ταυτιζόταν με το αθώο, λέγοντας ότι οι εικόνες απεικόνιζαν την προσπάθειά της να ξεφύγει από την παραδοχή δυσάρεστων πραγμάτων για τον εαυτό της. Επιπλέον, αναρωτιέται αν τα δικά της τερατώδη πλάσματα ήταν τα συναισθήματά της για τα οποία δεν είχε επίγνωση (Milner, 2009). “Φέρτε μου πίσω τα συναισθήματά μου”, έλεγε και η Σούζαν.
Το ανείπωτο...
Όπως ομολογεί η ίδια η Μίλνερ, “η ουσία από ορισμένες από τις ψυχικές καταστάσεις που θέλει να περιγράψει η Σούζαν, ανήκαν σε μία περιοχή που οι λέξεις δεν μπορούσαν να προσεγγίσουν...” (Milner, 2019, Πρόλογος, σελ.4). Είναι το σημείο που εν τέλει διαπιστώνει ότι οι ερμηνείες και οι λέξεις μπορεί να είναι ακόμα και δυνητικοί εχθροί του βιώματος της θεραπευόμενής της.
Ανάμεσα στα έργα της Σούζαν υπάρχει ένα ανάγλυφο κεφάλι από πηλό. Παρόλο που πάσχισε, δεν μπορούσε να φτιάξει το στόμα του “σωστά”. Τελικά το αφαίρεσε από το έργο (αφήνοντάς το στη σιωπή). Τα γεγονότα της ζωής της Σούζαν, μη διαχειρίσιμα, “ανείπωτα”, ήταν αδύνατο να τα περιγράψει με λέξεις. Με εικόνες όμως;
Ο Δημήτρης Κυριαζής, χαρακτηρίζει την εικαστική αποτύπωση ως έναν “δυνητικό” χώρο ανοιχτό σε συμβολισμούς (Milner, 2019), εκεί που ο μη λεκτικός τρόπος σκέψης του νου για τον οποίο δεν έχουμε συνειδητή γνώση βρίσκει τον χώρο να αναπτυχθεί και να “μιλήσει”.
1950. Η Σούζαν ξεκινά να ζωγραφίζει. Σκαριφήματα που εξελίσσονται σε μία προσωπική γλώσσα. Καθώς οι ζωγραφιές της αποκαλύπτονταν, έμοιαζαν να περιέχουν σε πυκνή μορφή την ουσία όσων προσπαθούσαν ψυχαναλύτρια και αναλυόμενη να καταλάβουν, οδηγώντας τη νεαρή κοπέλα από την ψυχική αδράνεια στη δημιουργικότητα.
Τα σχέδιά της αρχικά απεικόνιζαν ωοειδή κεφάλια χωρίς πρόσωπα. Ακολούθησαν κοχύλια και δοχεία, άγγελοι, μία παρθένος, δαίμονες... Ζωγραφιές-θραύσματα, που η Μίλνερ αναρωτιέται αν απεικονίζουν το εσωτερικό της Σούζαν, γεμάτο με αποσχισμένα θραύσματα του εαυτού της, ή ίσως και της ίδιας της θεραπεύτριάς της, της Μίλνερ.
Αρκετά από τα σχέδια της Σούζαν περιλαμβάνουν το στοιχείο του νερού, έμμεσα ή άμεσα. Το υγρό στοιχείο ερμηνεύεται συχνά σαν σύμβολο του ασυνείδητου. “Από τα νερά βγαίνει κάθε τι το ζωντανό όπως βγαίνει από τη μάνα” (Cirlot, 1995, σελ. 367). Το βύθισμα στο νερό μάλιστα, μπορεί να σημαίνει την επιστροφή σε μία προ-σχήματος μορφή, τόσο ως διάλυση αλλά και ως αναγέννηση (Cirlot, 1995).
Η Μίλνερ (2019) επισημαίνει τη χρήση του συμβόλου του νερού ίσως ως επίγνωση του κατωφλιού ανάμεσα στη συνείδηση και το υποσυνείδητο. Κατά το λεξικό του Cirlot (1995) το νερό μοιάζει να είναι ο μεσολαβητής ανάμεσα στη ζωή και το θάνατο, στη δημιουργία και την καταστροφή. Άλλωστε η κα Χ. χαρακτήρισε την Σούζαν σαν την Αφροδίτη που αναδύεται από τα κύματα.
-”Είναι ανάγκη να χάσω τον εαυτό μου;”
-”Το να πρέπει να χάσουμε τον εαυτό μας για να τον ανακαλύψουμε δεν είναι κάτι πρωτάκουστο” [3]
Κατά πόσο, τελικά, η επιστροφή σε μία “πρωταρχική ναρκισσιστική κατάσταση” θα αποτελούσε προϋπόθεση για την ανακάλυψη μιας θέσης από όπου θα μπορούσε η Σούζαν να βρει μια βάση για να νιώσει πραγματική; (Milner, 2019, κεφ.18, σελ.258)
Το υποσυνείδητο…
Η Μίλνερ πιστεύει ότι το υποσυνείδητο είναι ένας καλλιτέχνης, ο συνειδητός νους ένας επιστήμονας και ο ψυχαναλυτής ο διαμεσολαβητής (Milner, 2019, Εισαγωγή, σελ.xxxviii). “Ο σκοπός της ψυχανάλυσης είναι να διατηρήσει την αβεβαιότητα, η οποία καθιστά εφικτή την ανάπτυξη. Η μόνη γνώση που αξίζει να αποκτήσουμε δεν είναι αυτή που προκύπτει από την εμπειρία αλλά αυτή που γεννά την εμπειρία”(Milner, 2019, Εισαγωγή, σελ.xxxviii). Με αυτόν τον τρόπο ανακαλύπτεται το οικείο μέσα στο ανοίκειο.
Η Μίλνερ, κατά την ψυχανάλυση της Σούζαν, φαίνεται ότι δεν φοβήθηκε να βρεθεί πολλές φορές εκτός ισορροπίας (Milner, 2019). Έμαθε να αποδέχεται το φαινομενικό χάος και να βυθίζεται στα δικά της βάθη (Milner, 2019, σελ.417). Άλλωστε, όπως αναφέρει, ένας από τους τρόπους που μοιάζουμε είναι η ανομοιότητά μας. Το μόνο κοινό που έχουμε είναι το υποσυνείδητό μας (Milner, 2019, Εισαγωγή, σελ.xliv).
Επίλογος…
Αυτό το βιβλίο της Μ. Μίλνερ γράφτηκε στη Βρετανία του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και της μεταπολεμικής περιόδου περιγράφοντας αυτοβιογραφικά το ταξίδι δύο γυναικών να βρουν τρόπο να έχουν τη δική τους ξεχωριστή ζωή μετά από μία καταστροφή. Ένα ταξίδι που, όπως φαίνεται, επαναλαμβάνεται αενάως σε άλλο χρόνο, τόπους, με άλλα πρόσωπα. Πόσο μοιάζει με το ταξίδι καθενός από εμάς ξεχωριστά, στον δικό μας χρόνο και τόπο, με το δικό μας πρόσωπο…;
Είναι ένα ταξίδι σαν τον κύκλο, που κάποτε αρχίζει και κάποτε τελειώνει, αρχίζοντας ξανά.
-”Είμαι στον κόσμο για πρώτη φορά μετά από 16 χρόνια” (1959)[4].
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Cirlot J.E. (1995), Το λεξικό των συμβόλων, Αθήνα: Εκδόσεις ΚΟΝΙΔΑΡΗ
Milner M., (2009), Όταν δεν μπορείς να ζωγραφισεις, Εμπόδια στην Ψυχική Δημιουργικότητα, Αθήνα: Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα
Milner M., (2019), Τα Χέρια του Ζώντος Θεού, Το χρονικό μιας ψυχαναλυτικής θεραπείας, Αθήνα: Εκδόσεις Πεδίο
Wadeson H., (1980), Art Psychotherapy, USA: JOHN WILEY & SONS
[1] Λόγια της Σούζαν στην αρχή της ανάλυσής της (Milner, 2019, Πρόλογος, σελ.1)
[2] Μίλνερ Μ., “Τα χέρια του ζώντος Θεού”, Πρόλογος, σελ.xxiv
[3] Λόγια της Σούζαν και της Μίλνερ κατά τη διάρκεια της ανάλυσης (Milner, 2019, κεφ.10, σελ.88)
[4] Λόγια της Σούζαν στο τέλος της ανάλυσής της, το 1959 (Milner, 2019, Πρόλογος, σελ.1)
Πηγές εικόνων: www.pixabay.com