Οι Διαπροσωπικές διαστάσεις τους στη ζωγραφική των παιδιών κατά την Εικαστική Θεραπεία
Όταν τα παιδιά συμμετέχουν στη δημιουργική διαδικασία, εξερευνούν τον κόσμο τους και επικοινωνούν την αντίδρασή τους σε αυτόν εικαστικά.
Κρυσταλλία Λίλη Κολάση
Εικαστική Ψυχοθεραπεύτρια – Εικαστικός Εφαρμοσμένων Τεχνών
Εικόνα 1: Ζωγραφιά κοριτσιού 6 ετών με τίτλο: ¨Η κοπέλα που βρήκε επιτέλους σπίτι»
Η Ψυχολογική διάσταση της ζωγραφικής των σπιτιών
Πολλά έχουν γραφεί για την ψυχολογική σημασία των σχεδίων των σπιτιών και των επιμέρους χαρακτηριστικών τους που σχετίστηκαν με γνωρίσματα της προσωπικότητας και με ψυχικές διαταραχές.
Η διαπροσωπική προσέγγιση των σχεδίων αυτών επιχειρεί να κατανοήσει πώς το παιδί ανταποκρίνεται και συνδέεται σε ένα ευρύτερο σύστημα (πυρηνική ή εκτεταμένη οικογένεια, σημαντικοί άλλοι, κοινότητα, κοινωνία).
Οι ζωγραφιές των σπιτιών εξετάζονται περισσότερο από μια ενδοψυχική οπτική παρά υπό το διαπροσωπικό πρίσμα και η έμφαση δίνεται στον τρόπο με τον οποίο αντανακλούν την προσωπικότητα του ατόμου. Το σπίτι είναι στην ουσία η απεικόνιση του εαυτού και δείχνει πώς το παιδί αντιλαμβάνεται την ποιότητα των σχέσεών του και κυρίως τη σχέση με τη μητέρα του. Δείχνει επίσης τη δύναμη του Εγώ του παιδιού και τα όριά του. Η σκεπή αντιπροσωπεύει τη φαντασία, η βάση το ασυνείδητο και το πρώτο πάτωμα την πραγματικότητα. Μεγάλη σημασία έχει δοθεί και σε ιδιαίτερα γνωρίσματα, όπως πόρτες, παράθυρα και καμινάδες (με ή χωρίς καπνό), τα οποία συνδέθηκαν με τη νοημοσύνη, την ύπαρξη νευρολογικών προβλημάτων ή την παρουσία συναισθηματικών διαταραχών.
Τα παιδιά με την τέχνη εκφράζουν ιδέες, συναισθήματα και αντιλήψεις πολύ πιο εύκολα από το να χρησιμοποιούσαν λέξεις. Επειδή όμως έχουν και συγκεκριμένους λόγους που τοποθετούν τις μορφές με κάποιον τρόπο στις ζωγραφιές τους, οι εικαστικοί θεραπευτές είναι αναγκαίο να πηγαίνουν πέρα από το περιεχόμενο και το ύφος των σχεδίων και να λαμβάνουν υπόψη τους τις αναφορές των παιδιών και τις ερμηνείες τους για να πάρουν περισσότερες πληροφορίες.
Εικόνα 2: Ζωγραφιά αγοριού 5 ετών με τίτλο: ¨Το σπίτι που έβγαζε καπνό»
Ερμηνεύοντας τα χαρακτηριστικά του σπιτιού
Στην προσπάθειά τους να κατανοήσουν τις αντιλήψεις των παιδιών για τα σπίτια και την οικογενειακή ζωή πολλοί θεραπευτές στρέφονται εύλογα σε ορισμένα χαρακτηριστικά των σχεδίων (καμινάδες, καπνό, πόρτα, παράθυρα, γραμμή εδάφους και αιωρούμενα σπίτια) τα οποία, βιβλιογραφικά για τα προβολικά σχέδια, έχουν συνδεθεί με την αυτοαντίληψη και με διαπροσωπικές διαστάσεις και τα οποία τα παιδιά επαναδημιουργούν με τρόπους που προκαλούν το ενδιαφέρον.
Έτσι η παρουσία της καμινάδας στα παιδικά σχέδια έχει συνδεθεί με τη διαπροσωπική ζεστασιά μεταξύ των μελών της οικογένειας, ταυτόχρονα όμως της έχει αποδοθεί και φαλλική σημασία (Jolles, 1971). Ο καπνός που βγαίνει από την καμινάδα, ειδικά ο άφθονος καπνός, έχει συνδεθεί με θυμό και με εσωτερική ένταση του ατόμου, είτε σε ατομικό είτε σε διαπροσωπικό επίπεδο (μεταξύ των μελών του σπιτιού).Κατά την Malchiodi όμως είναι δύσκολο να διακρίνει κανείς αν η παρουσία ή η απουσία καπνού, που βγαίνει από την καμινάδα, έχει πάντα τόση σημασία και αν η ύπαρξή του κρύβει κάποιο σημαντικό μυστικό, μιας και τα περισσότερα παιδιά ζωγραφίζουν συχνά καπνό.
Η πόρτα εκφράζει τον τρόπο που επικοινωνούμε με το περιβάλλον και δηλώνει προσβασιμότητα – προσιτότητα. Για παράδειγμα, αν είναι ανοιχτή δηλώνει μεγάλη ανάγκη για λήψη ζεστασιάς από τον έξω κόσμο, αν είναι κλειστή και χωρίς χερούλι, δηλώνει σύνεση, ντροπαλότητα και δυσκολία στις σχέσεις. Αν το χερούλι είναι ευδιάκριτο το παιδί είναι διαθέσιμο και εξωστρεφές, κ.λπ. Αντίστοιχα, δύο πόρτες, σε δύο πλευρές του σπιτιού, μας παραπέμπουν σε κάποια πιθανή σύγκρουση ανάμεσα στους γονείς.
Τα παράθυρα είναι μια ένδειξη του τρόπου επικοινωνίας του παιδιού, σε συνάρτηση όμως με τους περιορισμούς, τους κανόνες συμπεριφοράς και τις απαγορεύσεις που επιβάλλει η οικογένεια. Έτσι, για παράδειγμα, αν είναι ανοιχτά ή διάπλατα παράθυρα δηλώνουν άνοιγμα του παιδιού προς τα έξω και περιέργεια σε σχέση με το εξωτερικό περιβάλλον (χωρίς φόβο για την κρίση των άλλων), ενώ αν είναι κλειστά, σημαίνουν ανάγκη προφύλαξης από την περιέργεια και τα αδιάκριτα βλέμματα και συνεπώς κλείσιμο του παιδιού στον εαυτό του και επιφυλακτικότητα στις σχέσεις του.
Ως αιωρούμενα οικήματα στη ζωγραφική των παιδιών, νοούνται τα σπίτια που δεν ακουμπούν σε κάποια γραμμή βάσης ή στην άκρη του χαρτιού. Τα πολύ μικρά παιδιά δεν νοιάζονται για το πού και το πώς θα τοποθετήσουν το σπίτι, γι’ αυτό και δεν είναι ασυνήθιστο να δει κανείς ένα σπίτι χωρίς έδαφος, ή ένα άλλο ζωγραφισμένο ανάποδα. Μεγαλώνοντας όμως και καθώς τα οπτικά σχήματα γίνονται σημαντικά, είτε υπάρχει γραμμή εδάφους, είτε χρησιμοποιείται ως βάση η άκρη του χαρτιού. Η Μalchiodi δουλεύοντας με παιδιά από βίαια σπιτικά, ή χωρίς μόνιμη κατοικία, παρατηρεί πως σχεδιάζουν συχνά αιωρούμενα σπίτια ή σπίτια μέσα σε λαβύρινθο από γραμμές που μοιάζουν σαν να έχουν χτυπηθεί από τυφώνα ή ανεμοστρόβιλο. Συχνά υπάρχει σχέση των στοιχείων αυτών με το διαταραγμένο περιβάλλον και την αντιφατική και συχνά βίαιη οικογενειακή ζωή. Σε αρκετές περιπτώσεις κάτι τέτοιο μπορεί να αποτελεί ένδειξη αναπτυξιακής καθυστέρησης, αν ζωγραφίζονται από άτομα σε μεγαλύτερο αναπτυξιακό στάδιο, ειδικά αν συνυπάρχουν προβλήματα στο σχολείο και μαθησιακές δυσκολίες. Οι ιστορίες που θα διηγηθούν τα ίδια τα παιδιά για τις ζωγραφιές τους είναι συνήθως εξαιρετικά ενδιαφέρουσες και δίνουν στον εικαστικό θεραπευτή πληροφορίες για το σπίτι και τη ζωή σε αυτό, περισσότερο από τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά.
Εικόνα 3: Ζωγραφιά αγοριού 4μιση ετών με τίτλο: ¨Μια φάρμα»
Ακούγοντας τις αφηγήσεις των παιδιών
Οι εικόνες των σπιτιών είναι στην πραγματικότητα εικόνες του περιβάλλοντος. Οι ερωτήσεις για το έργο αποφέρουν περισσότερες πληροφορίες από τις λεπτομέρειες της ίδιας της εικόνας. Ο εικαστικός θεραπευτής έχει την ευκαιρία, εκτός από τις ερωτήσεις για τα χαρακτηριστικά του ίδιου του σπιτιού, να ρωτήσει τι συμβαίνει μέσα κι έξω από αυτό για να κατανοήσει τις διαπροσωπικές σχέσεις του παιδιού. Τα σπίτια αντανακλούν τις εντυπώσεις των παιδιών για την οικογενειακή ζωή και τις άλλες σημαντικές σχέσεις, καθώς και τις αντιλήψεις τους για τον τρόπο σύνδεσής τους με το περιβάλλον.
Επίσης, τα παιδιά είναι πιο πρόθυμα να ζωγραφίσουν σπίτια παρά να απεικονίσουν ανθρώπινες μορφές και την οικογένειά τους, διότι αισθάνονται λιγότερη ματαίωση όταν αντιμετωπίζουν αυτό το θέμα. Τους είναι πιο εύκολο και πιο ευχάριστο να δημιουργήσουν ιστορίες για το ποιος κατοικεί στο σπίτι και το τι συμβαίνει στο εσωτερικό ή στην ευρύτερη περιοχή, μιας και οι ιστορίες τους προκύπτουν με φυσικό τρόπο. Είναι πολύ σημαντικό ο εικαστικός θεραπευτής να προσεγγίζει το έργο του παιδιού, γνωρίζοντας πως το «τι λέει» κάθε φορά το ίδιο το παιδί για το έργο του, δίνει νόημα στην εικόνα περισσότερο από τα στοιχεία της ίδιας της εικόνας και τις υποθέσεις ερμηνείας τους.
Βιβλιογραφία
Γιάννης Κουγιουμτζάκης: «Αναπτυξιακή Ψυχολογία. Παρελθόν, παρόν και μέλλον», Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 1995.
Judith Aron Rubin: «Προσεγγίσεις στην Εικαστική Θεραπεία. Θεωρία και Τεχνικές», Κεφάλαιο «Αναπτυξιακή Προσέγγιση στην Εικαστική Θεραπεία», Susan Aach – Feldman & Carole Kunkle-Miller, Κ.Τ.Ψ., 2011-2012.
Judith Aron Rubin: «Θεραπεύοντας Παιδιά μέσα από την Τέχνη», Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, 1997.
Cathy A. Malchiodi: «Κατανοώντας τη Ζωγραφική των Παιδιών», Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, 2001.
Viktor Lowenfeld and W. Lambert Brittain: “Creative and Mental Growth”, Nacmillan Publishing Co. Inc.,1975.
Αναφορές
Μαρία Βασιλείου Σημειώσεις: «Οικογένεια – Σπίτι», Κ.Τ.Ψ., 2011-2012
Δρ. Κ. Κουνενού: Άρθρο «Η Αξιολόγηση του Παιδικού Ιχνογραφήματος», Δημοσίευση στην Ελληνική Πύλη Παιδείας, (Ιφιγένεια Η. Λαμπροπούλου,http://Childstudyconsultant.blogspot.gr/p/blog-page_9957.html)
