Το project Ριζικά Συστήματα είναι εμπνευσμένο από το αρχείο «Root System Drawing» του Wageningen University and Research στην Ολλανδία.
Της Μαρίας Κόντη, Εικαστικής Ψυχοθεραπεύτριας(EFAT), Εικαστικού (MFA), Εκπαιδευτικού
(σύνδεσμος: https://images.wur.nl/digital/collection/coll13/search)
Εισαγωγή
Η έμφαση του εργαστήριου είχε στόχο τη σχέση, τη γνωριμία και την ορατότητα του Άλλου. Ο Άλλος εδώ είναι μια αμφίδρομη ιδιότητα: για τα παιδιά του σχολείου είναι οι έφηβες από τις Δομές Φιλοξενίας. Ισχύει όμως και το αντίστροφο: και για τις έφηβες των Δομών, ο Άλλος είναι οι μαθητές και μαθήτριες ενός ιδιωτικού σχολείου της Αθήνας. Η εικαστική δράση είναι το μέσο με το οποίο επιτεύχθηκε αυτή η σχέση και όχι ο σκοπός. Δηλαδή, δεν ήταν στόχος ένα «καλά» ζωγραφισμένο έργο αλλά η δημιουργία μιας καλλιτεχνικής συνθήκης στην οποία μπορεί να ευδοκιμήσει μια γνωριμία, μια σχέση. Ο σχεδιασμός της δράσης έγινε με κριτήρια τις αναπτυξιακές και συμπεριφορικές εκφάνσεις της εφηβείας, δεδομένου ότι η «σχέση» για τους εφήβους είναι κομβικής σημασίας κι έχουν τον δικό τους τρόπο να την δημιουργούν. Αυτό που σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να αγνοηθεί είναι ότι οι δυο ομάδες, πέρα από τον κοινό παρονομαστή της ηλικιακής τους σύμπλευσης, προέρχονται από διαφορετικό κοινωνικό και πολιτισμικό περιβάλλον. Η εξοικείωση μεταξύ των εφήβων δεν επιβλήθηκε αλλά σχεδιάστηκε μια ήπια επικοινωνία και σταδιακή επαφή μεταξύ τους. Οι έφηβοι έτσι κι αλλιώς δεν επιθυμούν να συμμετέχουν και συχνά δεν ενδιαφέρονται να επενδύσουν συναισθηματικά σε προγράμματα στα οποία τους επιβάλλεται να δουλέψουν ομαδικά (συνήθως αυτό που γίνεται είναι ότι προσφέρεται ένας καμβάς μεγάλης κλίμακας με την οδηγία να δουλέψουν «όλοι μαζί»).
Μεθοδολογία
Οι μαθητές της Σχολής Μωραΐτη και οι έφηβες από τις Δομές Φιλοξενίας συμμετείχαν σε ένα προσεκτικά μελετημένο project το οποίο βασίζεται στις αρχές της Εικαστικής Θεραπείας και συγκεκριμένα σε πρακτικές που ονομάζονται Open Art Studio (ή Social Action Art Therapy). Οι πρακτικές αυτές σχεδιάζονται και υλοποιούνται από κατάλληλα εκπαιδευμένους εικαστικούς θεραπευτές. Με τη συμμετοχή σε αυτές τις συλλογικές δράσεις η κοινότητα (εδώ το σχολικό περιβάλλον) κατανοεί την πραγματικότητα και μπορεί να αναγνωρίσει τη δική της θέση σε σχέση με αυτό. Πραγματοποιήθηκαν πέντε (5) τρίωρα εργαστήρια στο χώρο του art studio του ΙΒ της Σχολής Μωραΐτη, τον Μάρτιο και Απρίλιο αμέσως μετά την ολοκλήρωση του ακαδημαϊκού προγράμματος. Για τους μαθητές της Σχολής Μωραΐτη η συμμετοχή τους εντάσσεται στο πρόγραμμα Creativity Action Service (CAS / εθελοντικές δράσεις). Είχε προηγηθεί τον Φεβρουάριο εκδήλωση την οποία οργάνωσαν οι μαθητές έτσι ώστε τα έσοδα να προσφερθούν για την αγορά όλων των εικαστικών υλικών.
Στο 1ο εργαστήριο (διαδικτυακή συνάντηση με zoom) οι μαθητές και οι μαθήτριες που συμμετείχαν ενημερώθηκαν περιληπτικά για το project και την πορεία των εργαστηρίων. Οι υπεύθυνες/συνοδοί από τις Δομές είχαν δείξει το site με τις ρίζες στις έφηβες και καθεμία είχε διαλέξει ένα φυτό το οποίο τυπώθηκε σε απλό Α4 χαρτί, ενώ την ίδια διαδικασία ακολουθήσαμε και για τους μαθητές της Σχολής Μωραΐτη. Όταν συναντηθήκαμε διαδικτυακά όλοι οι έφηβοι είχαν έτοιμο το Α4 χαρτί. Τους δόθηκαν απλές οδηγίες, να περιεργαστούν το φυτό και να ζωγραφίσουν σε αυτό ότι ήθελαν, ενώ είχαν όλο τον χρόνο για αυτή την εργασία. Στο τέλος είπαν όλοι λίγα λόγια για το προσχέδιό τους. Στο 2ο εργαστήριο (δια ζώσης), έγιναν απλές συστάσεις, χωρίς καμία πίεση επικοινωνίας δόθηκε σε όλους ένα νέο χαρτί μεγαλύτερης διάστασης 35x50cm και τους ζητήθηκε να μεταφέρουν το προσχέδιο εκεί, σε μεγαλύτερη κλίμακα. Στο 3ο εργαστήριο (δια ζώσης), με την επιμέλεια της συντονίστριας τα έργα είχαν χωριστεί σε δυάδες ή τριάδες ανάλογα με το πόσο «ταίριαζαν» είτε χρωματικά είτε θεματικά. Όταν τα παιδιά συναντήθηκαν ξανά στο εργαστήριο χωρίστηκαν στις αντίστοιχες δυάδες ή τριάδες (μικρές ομάδες δηλαδή) κι αφού είδαν τα κοινά σημεία των έργων τους ξεκίνησαν να τα δουλεύουν μαζί, καταρχήν ολοκληρώνοντας ο καθένας/καθεμία το δικό του/της και στη συνέχεια μελετούσαν πώς μπορούσαν να τα ενώσουν. Είχαν επίσης τη δυνατότητα να αλλάξουν τις προτάσεις της συντονίστριας και να προτείνουν έναν άλλο συνδυασμό (το οποίο κι έγινε σε δυο περιπτώσεις). Έτσι γνωρίστηκαν μεταξύ τους σε αυτές τις μικρές ομάδες, αρκετοί αντάλλαξαν τα προφίλ τους στο Instagram και έτσι μέχρι να ξανασυναντηθούν είχαν αρχίσει να επικοινωνούν στο δικό τους «περιβάλλον» πλέον. Το ίδιο έκαναν και στο 4ο εργαστήριο με τις σχέσεις μεταξύ τους να δυναμώνουν. Στο 5ο και τελευταίο εργαστήριο όλα τα έργα τοποθετήθηκαν στη σειρά και αναζητήθηκε με εικαστικά κριτήρια ο κοινός ορίζοντας. Με κριτήρια αισθητικά κυρίως (χρώματα και σχήματα που ταιριάζουν) δοκιμάσαμε όλοι μαζί και αναζητήσαμε τη σύνθεση των έργων. Έτσι νέες συνδέσεις αναδύθηκαν, νέες δυάδες που χρειάστηκε να συνδέσουν τα έργα τους. Όταν το έργο τελείωσε τα συναισθήματα ήταν έντονα, μιας και το έργο ξεπερνούσε τα 8 μέτρα, ενώ οι συμβολισμοί που ήρθαν στην επιφάνεια ήταν πέρα απ’ ό,τι είχαμε φανταστεί.
Συμπεράσματα
Τα σύμβολα που εμφανίστηκαν στο έργο ξεπερνούν κατά πολύ το αρχικό όραμα. Τα σημεία της «ένωσης» των έργων λειτούργησαν ως συμβολικές επιτελέσεις της Σχέσης, έστω μιας απλής γνωριμίας. Οι νέες από τις δομές φιλοξενίας (από το Αφγανιστάν σχεδόν όλες, μόνο μια είναι από το Πακιστάν) «έφεραν» σε εικαστικό επίπεδο την ένταση των χρωμάτων της πατρίδας τους. Στο επίπεδο του νοήματος, τα σύμβολα που χρησιμοποίησαν φανερώνουν το πώς αντιλαμβάνονται τη θηλυκή τους ταυτότητα, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις διακρίθηκε και η «αδυνατότητα» της νοσταλγίας της πατρίδας. Ο κόσμος για κάποιες από αυτές είναι «ανάποδα», πρόσωπα, ζώα, εγκέφαλος, μήτρα, νερό ακόμα και ο ήλιος είναι ακόμα όλα κρυμμένα στο χώμα. Η επιθυμία για ζωή, για ανάπτυξη αυτό που θα αναζητούσαμε στη ζωγραφική του φυτού/βλαστού κι όχι της ρίζας δεν έχει ξεκινήσει ακόμα. Στο συνολικό έργο υπάρχει μόνο ένα φυτό που ψηλώνει, μεγαλώνει, που μοιάζει να έχει ένα λαμπερό μέλλον και το έχει ζωγραφίσει μαθήτρια της Σχολής Μωραΐτη. Τα σύμβολα των Αφγανών κοριτσιών, εκεί στο βάθος των ριζών φανερώνουν όμως ειλικρινή επιθυμία, θέληση για ζωή. Όλοι όμως συντονίστηκαν σε μια επιθυμία μεταμόρφωσης (δυναμικό χαρακτηριστικό της εφηβείας άλλωστε) και σε μια κριτική χρήση των συμβόλων. Οι έφηβοι δεν δημιουργούν μαγικές εικόνες και σύμβολα με τον αυθορμητισμό των μικρών παιδιών αλλά γνωρίζουν αρκετά καλά, έστω και διαισθητικά γιατί τα χρησιμοποιούν. Αυτή η κοινή για όλους διάσταση του έργου συνομιλεί περισσότερο με την ίδια τη σημασία της τέχνης και τη δημιουργία της κατάλληλης συνθήκης δημιουργικής έκφρασης, επικοινωνίας και συνάντησης.
Μαρία Κόντη, Εικαστική Ψυχοθεραπεύτρια(EFAT), Εικαστικός (MFA), Εκπαιδευτικός