Θεμέλιο της εξέλιξης της ψυχής ο έρωτας
Η ανάγνωση του μύθου «Έρως και Ψυχή» με τη ματιά της Αναλυτικής Ψυχολογίας
Ειρήνη Κοκκορού – Κοινωνική Λειτουργός
Louis Jean François Lagrenée (1768), Η Ψυχή με τον κοιμώμενο Έρωτα, Μουσείο Λούβρου, Ζωγραφική – λάδι σε καμβά
«….θα σου διηγηθώ μια ελληνική ιστορία…» (Βαλάση,2009)[1], έτσι αρχίζει τον 2ο μ.Χ αι., ο Λατίνος Λούκιος Απουλήιος, τη νουβέλα: «Ο Χρυσός Γάιδαρος[1] ή Οι Μεταμορφώσεις».[1] Ο μύθος του Έρωτα και της Ψυχής είναι μια ιστορία μέσα σε αυτή τη διήγηση. Την αφηγείται μια γριά γυναίκα σε ένα νέο κορίτσι, εισάγοντάς το στο μυθικό βάθος των μητριαρχικών μυστηρίων, που είναι το θηλυκό μυστήριο της αναγέννησης μέσα από την αγάπη.
Ο Απουλήιος ανήκε στους δημιουργικούς άνδρες όλων των εποχών που τους καθοδηγεί η Ψυχή– θηλυκή ως αρχή και στον άνδρα και στη γυναίκα. Ο εραστής δε της ψυχής, ο Έρωτας, δεν είναι το πανούργο χερουβείμ, αλλά ο αρχέγονος Θεός Έρως -αρσενική αρχή και στον άνδρα και στη γυναίκα.
Δεν μιλάμε για το αρσενικό και το θηλυκό στοιχείο ως φύλο. Μιλάμε για τη θηλυκή και την αρσενική αρχή που ενυπάρχει σε κάθε άνθρωπο σύμφωνα με την Ψυχολογία του Βάθους. Αυτό που για το αρσενικό είναι επιθετικότητα, νίκη, κατάκτηση, ικανοποίηση του πόθου, για το θηλυκό είναι πεπρωμένο, μεταμόρφωση, το ύψιστο μυστήριο της ζωής. Εδώ απαιτείται να ξεχάσουμε τα πολιτιστικά σχήματα που παίρνει η σχέση άνδρα – γυναίκας και να πάμε πίσω στο αρχέγονο φαινόμενο – του Ιερού Γάμου, στην αρχετυπική εμπειρία της συμφιλίωσης της θηλυκής και αρσενικής αρχής μέσα στο άτομο, μέσα από την εξερεύνηση του βάθους της ύπαρξης που απαιτεί η διαδικασία της εξατομίκευσης. Αυτή την εξέλιξη σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο που έχει ως κέντρο της το μυστηριακό φαινόμενο της αγάπης αφηγείται ο μύθος του Έρωτα και της Ψυχής.
Η θνητή ψυχή λατρεύεται στη γη ως νέα Αφροδίτη και προκαλεί το φθόνο της θεάς Αφροδίτης. Θερμοπαρακαλεί τον γιο της Έρωτα, να κάψει αυτό το παρθενικό, τρυφερό λουλούδι στη φωτιά μιας απελπισμένης αγάπης για ένα ειδεχθές, απάνθρωπο τέρας. Η Ψυχή δεν παίρνει καμιά χαρά από την ομορφιά της κι ο πατέρας της ικετεύοντας το μαντείο του Απόλλωνα να της στείλει ένα σύζυγο παίρνει την τρομερή απάντηση: «Σε ψηλό και απόκρημνο βράχο/ άσε την κόρη, ω Βασιλιά,/ με νεκρώσιμα ρούχα μεγαλόπρεπα ντυμένη./Μην ελπίζεις για γεννημένο από σπόρο/ θνητού γαμπρό, μα από δράκου γενιά,/ άγριο και τρομερό/ Ορμητικός κατακτητής σε αέρινα φτερά,/ με τη φωτιά και το σπαθί να θερίζει τη σοδειά..»[1].
Έτσι, η Ψυχή εγκαταλείπεται σε έναν βράχο και μεταβαίνει μέσω του ζέφυρου σε ένα σκηνικό που μας θυμίζει τις μεταγενέστερες Αραβικές «Χίλιες και Μία Νύχτες». Εκεί βυθίζεται σε τυφλή έκσταση, αφού τον εραστή της μόνο τον αισθάνεται και τον ακούει. Τον αποκαλεί «γλυκό σαν μέλι» και εγκαταλείπεται στην παραδείσια ευδαιμονία της. Υποτάσσεται στην κατοχή και τη δύναμή του, μακριά από την αρχή της ανώτερης θηλυκής συνειδητότητας. Κάθε παράδεισος όμως έχει και το φίδι του. Εδώ το εκπροσωπούν οι ζηλόφθονες αδελφές της ψυχής –παλιό και γνώριμο απλοϊκό μοτίβο των παραμυθιών προφορικής παράδοσης. Παρά τις αγωνιώδεις προειδοποιήσεις του Έρωτα, η Ψυχή συναντά τις αδελφές της, οι οποίες την πείθουν να σπάσει το ταμπού της σιωπής. Να άρει την απαγόρευση που έχει επιβάλει ο αόρατος σύζυγος: «δεν πρέπει να ζητήσει να τον δει..δεν πρέπει να ξέρει ποιος είναι…».Την ωθούν να μάθει. Να ρίξει φως στο κρυμμένο μυστικό.
Με μαχαίρι και λύχνο πλησιάζει τον «άγνωστο» εραστή της την ώρα που κοιμάται.
«Στο φως του έρωτα που την κυριεύει η Ψυχή συναντά τον Έρωτα ως θεό, ο οποίος είναι το ανώτερο και το κατώτερο μαζί στο Ένα, που συνδέει και τα δυο».
Τρυπά το δάκτυλό της με ένα από τα βέλη του και σκύβει να τον φιλήσει, όταν μια σταγόνα λάδι πετάγεται από το λυχνάρι και καίει τον Έρωτα. Ξυπνά και πετά μακριά, καθώς η Ψυχή παράκουσε τις εντολές του. Έτσι και οι δυο αποδεσμεύονται από τον καταβρωχθιστικό εναγκαλισμό στο σκοτάδι, αναλαμβάνοντας τον πόνο του από-χωρισμού, της εξ-ατομίκευσης .Ο φορέας του πόνου και των δυο δεν είναι το μαχαίρι αλλά το λάδι που τρέφει το λυχνάρι, την αρχή του φωτός και της γνώσης.
Η Ψυχή αναλαμβάνοντας την επιθυμία της για γνώση αποχωρίζεται την παιδιάστική ασύνειδη πλευρά της πραγματικότητάς της. Δεν είναι πια θύμα, μα μια ενεργητικά ερωτευμένη γυναίκα, συνεπαρμένη από τον Έρωτα που την άδραξε ως εσωτερική δύναμη κι όχι ως εξωτερικός κατακτητής. Δεν της είναι αρκετό πια να γοητεύει και να γοητεύεται. Η απώλεια του εραστή της ακριβώς τη στιγμή που, υπό το φως της γνώσης του έρωτα, η Ψυχή αρχίζει να αγαπά πραγματικά, είναι μια από τις βαθύτερες αλήθειες του μύθου.
Η Ψυχή έτσι βάζει τέλος στη μυθική εποχή, όπου οι σχέσεις εξαρτώντο αποκλειστικά από την υπέρτατη δύναμη των θεών, δέσμιες του ελέους τους. Τώρα αρχίζει η εποχή της ανθρώπινης αγάπης στην οποία η ανθρώπινη ψυχή παίρνει συνειδητά τη μοιραία απόφαση και την ευθύνη. Κι αυτό μας επαναφέρει στο υπόβαθρο του μύθου- τη σύγκρουση ανάμεσα στην θνητή Ψυχή και την θεά Αφροδίτη.
Στη συνέχεια, η Ψυχή υπηρετεί την Αφροδίτη φέρνοντας σε πέρας τέσσερις παράξενους άθλους που απαιτούν όχι την πάλη μα τη συμφιλίωση της θηλυκής και της αρσενικής αρχής. Η συμφιλίωση κάνει δυνατή την ικανότητα να συγκρατείται το ζωντανό ρεύμα της ζωής και να σχηματοποιείται, να γονιμοποιείται, να συλλαμβάνει και να γεννά.
Ο τέταρτος άθλος, -η κάθοδος της Ψυχής στον Άδη ώστε να πάρει από την Περσεφόνη για χάρη της Αφροδίτης, το μυστικό της αιώνιας ομορφιάς, μπορεί να ερμηνευτεί μόνο υπό το φως των Ελευσίνιων μυστηρίων. Παρακούει για μια ακόμη φορά τη θεά, μια ανάσα μόλις από την επιτυχή έκβαση του άθλου της. Επιλέγει να μάθει το μυστικό που μεταφέρει για τη Θεά για να κερδίσει την αγάπη του Έρωτα. Ως θηλυκός Προμηθέας παίρνει αυτό που κανονικά ανήκει στα αρχέτυπα- στις θεές, και η τιμωρία της είναι να βυθιστεί σε ύπνο. Η αυτοθυσιαστική της απόφαση και η ανάγκη της για σωτηρία μέσω της αγάπης εμπνέουν και κινητοποιούν τον αιχμαλωτισμένο στα δεσμά της μεγάλης Μητέρας Έρωτα προς το δρόμο της δικής του ανάπτυξης.
Ο Έρωτας συμμαχεί με τον Δία, ο οποίος υποδέχεται την Ψυχή στον Όλυμπο. Τη θέση αυτή την κερδίζει με τη θνητότητά της. Με το πέρασμά της μέσα από το συμβολικό θάνατο στην αναγέννηση μέσω της αγάπης. Το παιδί που γεννιέται από την ένωσή τους είναι κορίτσι και ονομάζεται Ηδονή. Είναι η μυστικιστική χαρά που όλοι οι λαοί περιγράφουν ως τον καρπό της ανώτατης μυστικιστικής ένωσης.
Ο θρίαμβος της Ψυχής με την άνοδό της στον Όλυμπο μας στρέφει στην εξελικτική πορεία του ανθρώπου. Στην παραίτηση του Εγώ από τον ηγετικό του ρόλο και την καθοδήγησή του από την ολότητα. Στην συμφιλίωση μεταξύ τέλους και αρχής, ουρανού και γης .
[1] Βαλάση Ζ, Έρως και ψυχή- Απουλήιος, Στεφανίδη, 2009.
[1] Ο πρωταγωνιστής ο Λούκιος γίνεται γάιδαρος γιατί είναι ανίκανος να αντισταθεί στα ζωώδη ένστικτα του, και ξαναγίνεται άνθρωπος όταν καταφέρνει να υψωθεί πάνω απ’ αυτά.
[1] Ο Απουλήιος είχε μυηθεί στην ελληνική γλώσσα και στην ελληνική σκέψη και ασκούσε στην Καρχηδόνα που ήταν τότε μεγάλο κέντρο φιλοσοφικών και ρητορικών σπουδών την σοφιστική. Εικάζεται ότι το συγκεκριμένο έργο ,στηρίζεται σε ένα παλαιότερο ελληνικό έργο με τον τίτλο Μεταμορφώσεις , κάποιου Λούκιου από την Πάτρα.
[1] Erich Neumann, «Έρως και Ψυχή – Η ψυχολογική Ανάπτυξη του Θηλυκού», εκδόσεις isis, 2014. Όλες οι αναφορές του κειμένου είναι από αυτό το βιβλίο.
