της Ειρήνης Κοκκορού
Κοινωνικής Λειτουργού, Ειδικευόμενης στην Εικαστική Θεραπεία με παιδιά
Η ενεργητική αφοσίωση των παιδιών στην εικαστική δημιουργία μας συνδέει με την ευγενική γενναιότητα που περιγράφει η Malchiodi. Η τέχνη συμπαρίσταται στο παιδί στο μεγάλωμά του. Από την προσχολική ηλικία το βοηθά να εξερευνήσει τον κόσμο του, προσφέροντας το αναγκαίο για τη δημιουργική του ανάπτυξη «πλαίσιο ελευθερίας» (Rubin J.,1997). Το παιδί αυτενεργώντας οργανώνει τον εαυτό του, ενισχύοντας μια δομή που προέρχεται από μέσα του και όχι από εξωτερικές επιταγές. Το ενισχύουν τα ασφαλή πλαίσια που θέτει η ίδια η τέχνη, μαθαίνοντάς του πως τα όρια προσδιορίζουν το πλαίσιο κάθε σχέσης και τη συνδέουν με την πραγματικότητα.
Η Εικαστική Θεραπεία – Art Therapy διασφαλίζει τη συνθήκη της απελευθέρωσης και της διευκόλυνσης της τάσης του παιδιού ως ξεχωριστού και μοναδικού προσώπου προς την ψυχολογική του ανάπτυξη. Η εικαστική διαδικασία ως ο τόπος όπου το παιδί μπορεί να εκφραστεί ελεύθερα και να ακουστεί ανακαλύπτοντας τον εαυτό του μέσα από τη διαρκή μεταβαλλόμενη ροή της εικαστικής εμπειρίας, ενισχύεται από μεθοδολογικά εργαλεία: γνώση των στοιχείων της εικαστικής γλώσσας, ικανότητα οργάνωσής τους για την παραγωγή έργου, φαινομενολογία στη προσέγγιση των έργων, γνώση και σεβασμός των δυναμικών του ατόμου και της ομάδας, σύνδεση με το θεωρητικό υπόβαθρο των ανθρωπιστικών επιστημών, ανάλογα με την προσέγγιση του/της εικαστικού θεραπευτή/τριας, αξιοποίηση κι άλλων εκφραστικών μέσων (θεατρικό παιχνίδι, αφήγηση παραμυθιών, σωματική έκφραση).
Art as Therapy: Ενώνοντας την εσωτερική φαντασίωση με την εξωτερική πραγματικότητα
Το παιδί μεγαλώνοντας προσπαθεί να κατανοήσει αισθήματα, φαντασιώσεις και σκέψεις που πηγάζουν από μέσα του, αλλά και να χαρτογραφήσει την εξωτερική πραγματικότητα, που πολλές φορές μπορεί να του δημιουργεί σύγχυση. Η Εικαστική Παρέμβαση – Art as Therapy[i] ή/και Θεραπεία εκτείνεται στην πειραματική περιοχή ανάμεσα σε αυτό που το παιδί αντιλαμβάνεται σαν εγώ και στον έξω από αυτό κόσμο. Το βοηθά να επεξεργαστεί συμβολικά αυτό το «μεταξύ», ώστε να ενώσει την εσωτερική του φαντασίωση με την εξωτερική πραγματικότητα. Το εικαστικό έργο ως σημείο συνάντησης του εσωτερικού με τον εξωτερικό κόσμο, το βοηθά στη «διάκριση ανάμεσα στα όνειρα και την πραγματικότητα, ανάμεσα στο μέσα και στο έξω, στο σώμα και το νου στη δράση και τη σκέψη. Αλλά αφού το κάνει αυτό κατόπιν (το βοηθά) να ενώσει τα δύο μισά ξανά, σε μια πολύπλοκη ρυθμική αλληλεπίδραση και ανταλλαγή» (Marion. Μ, 2009). Βιώνει την έκσταση του να είναι και να δρα ως δημιουργός, σε μια καλλιτεχνική συνθήκη που του προσφέρει τη θεραπευτική εμπειρία του «σαν να…». Σε αυτή την αλάνα του συμβολικού, το παιδί ενώνει το μέσα και το έξω. Συνδεδεμένα, αποκρίνονται το ένα στο άλλο στον δημιουργικό διάλογο της εικαστικής διεργασίας. Η μεγαλύτερη ίσως πρόκληση του παιδιού στο μεγάλωμα του είναι να αναγνωρίσει ότι φαντασία και πραγματικότητα διαφέρουν μεταξύ τους. Μα δεν είναι ξέχωρα. Συνδέονται και εμπλουτίζουν το ένα το άλλο. Συνδιαλλάσσονται. Δεν αντιπαρατίθενται. Σε αυτή τη γόνιμη συνδιαλλαγή αναπτύσσεται η αίσθηση του εαυτού ως μοναδικού προσώπου και η θέση του μέσα στον κόσμο.
Στην εικαστική αυτή περιπέτεια, προστρέχουν το παιδί συνειδητές, προσυνειδητές και ασυνείδητες διαδικασίες, ενισχύοντας η μια την άλλη. Το συναίσθημα εμπεριέχεται. Οι φαντασιώσεις και τα άγχη που εγείρουν, βρίσκουν χώρο να εκφραστούν εικαστικά. Η οργή, η ζήλεια, ο φόβος ανήκουν στη ζωή των παιδιών και. ανεξάρτητα από το πόσο ικανά είναι στο λόγο, συμβαίνει να δυσκολεύονται να μιλήσουν για αυτά. Ο χρόνος, ο χώρος και τα υλικά που τίθενται στη διάθεσή τους ως οι μαγικοί βοηθοί των ηρώων/ίδων των παραμυθιών, τα βοηθούν να δώσουν μορφή στο άμορφο μέσα τους. Δίνοντας π.χ. εικαστικά μορφή στο φόβο τους, γίνεται κάτι σαν μαγική επεξεργασία – Φτου-ξελευτερία!
Art as Therapy: Παρέχοντας ένα ασφαλές καταφύγιο
Η δημιουργική δυνατότητα της εμπειρίας της ασφαλούς παλινδρόμησης που προσφέρει η Εικαστική Παρέμβαση – Art as Therapy ή /και Θεραπεία, καθώς δίνει χώρο σε μια αποδεκτή δημιουργικά επιθετικότητα μέσω της εικαστικής έκφρασης ανέφικτων επιθυμιών, βοηθάει τα παιδιά να οργανωθούν και να προχωρήσουν μπροστά. Στην παιδική ηλικία παρατηρούνται συχνά παλινδρομήσεις. Σύμφωνα με την Εξελικτική Ψυχολογία, η ανακάλυψη του εγώ πηγαίνει χέρι- χέρι με τον αναπτυξιακό φόβο της απώλειας της αγάπης. Τα παιδιά, με τις παλινδρομήσεις τους, ζητούν κατά κάποιο τρόπο από τους σημαντικούς για αυτά ενήλικες μια ψυχική ενδυνάμωση για την αυτονομία τους. Η χορηγία της εικαστικής παρέμβασης – Art as Therapy ή/και Θεραπείας, τα βοηθάει σε αυτή την αναπτυξιακή πρόκληση, προσφέροντας τους την εγγύτητα ενός ασφαλούς καταφυγίου. Στηρίζει το ένα βήμα πίσω πριν φύγουν ενδυναμωμένα μπροστά. Αναγνωρίζει την προσωρινή παλινδρόμηση ως απαραίτητη φάση της δημιουργικής πράξης. Η αποδέσμευση της ενέργειας που δεν εγκλωβίζεται σε εσωτερικές ψυχικές συγκρούσεις, χρησιμοποιείται δημιουργικά μέσω της μετουσίωσης στη λύση αυτών των συγκρούσεων. Κανείς δεν πληγώνεται, όταν ένα παιδί εκφράσει σε ένα δημιουργικό πλαίσιο την επιθετικότητά του με τρόπο ασφαλή και εφικτό. Όταν έχει τις ευκαιρίες να μάθει να αποδέχεται τον παλινδρομικό/επιθετικό συμβολικό εαυτό του, μπορεί και να εκτιμήσει το δημιουργικό/παραγωγικό εαυτό του, κατακτώντας ένα βαθύ αίσθημα αυτοεκτίμησης.
Art as Therapy: Δημιουργώντας αυτό που δεν υπήρχε πριν
Η Εικαστική Θεραπεία προσφέρει την κατάλληλη συνθήκη, ώστε το παιδί να ανοίξει την επιθυμία του στη δημιουργία των πραγμάτων. Προσφέρει τη γενεσιουργό δυναμική ενός ζωντανού παραμυθιού ή ενός ονείρου σε δράση. Το ιδεώδες και η πραγματικότητα, το επιθυμητό και το υπαρκτό αφορούν και τον ίδιο τον εαυτό. Αυτό που είναι κανείς και αυτό που θα επιθυμούσε να είναι. Ως μικροί δημιουργοί σε αυτή τη μαγική χώρα του «μεταξύ» βιώνουν την γνώση ότι, από την αυτενέργεια και την αλληλεπίδραση σε ένα περιβάλλον με το οποίο μπορούν να σχετιστούν, εμφανίζεται ως εικαστικό ίχνος κάτι που δεν υπήρχε πριν και για το οποίο είναι υπεύθυνα. Είναι το δικό τους μερίδιο στη δημιουργία του κόσμου. Νιώθουν ελεύθερα να είναι «ο εαυτός που πραγματικά είναι» (Rogers C.,2006), να βγουν στον κόσμο και να ζήσουν τη δική τους περιπέτεια με τον δικό τους ιδιαίτερα μοναδικό τρόπο.
Βιβλιογραφία
Cathy A. Malchiodi, (2001). Κατανοώντας τη ζωγραφική των παιδιών, (μτφρ. Χρύσα Ξενάκη, Λίνα Παπαδοπούλου), Αθήνα: Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα,( αγγλικό πρωτότυπο, 1988).
Cathy A. Malchiodi, (2009). Εικαστική Θεραπεία-Ένας πρακτικός οδηγός, (μτφρ. Ελένη Αστερίου), Αθήνα: Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, (αγγλικό πρωτότυπο, 2007).
Jutith Aron Rubin,(1997). ΘΕΡΑΠΕΥΟΝΤΑΣ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΕΧΝΗ, (μτφρ. Γιάννα Σκαρβέλη), Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, (αγγλικό πρωτότυπο,1978).
Robert S.Feldman, (2009). Εξελικτική Ψυχολογία. Δια βίου ανάπτυξη. Τόμος Α΄,(μτφρ, Ζωή Αντωνοπούλου), Αθήνα: Εκδόσεις Gutenberg, (αγγλικό πρωτότυπο, 2008).
Milner Marion, (2009) Όταν δεν μπορείς να ζωγραφίσεις – Εμπόδια στην Ψυχική Δημιουργικότητα, (μτφρ. Αφροδίτη Πουρνάρη), Αθήνα: Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, (αγγλικό πρωτότυπο 1950).
Jennings S. – Minde A., (1996), Μάσκες της Ψυχής, (μτφρ.Γιάννα Σκαρβέλη), Αθήνα: Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, (αγγλικό πρωτότυπο 1993).
Rogers Carl, (2006), Το γίγνεσθαι του προσώπου, (μτφρ.Μυρτώ Ρηγοπούλου), Εκδόσεις Ερευνητές, (αγγλικό πρωτότυπο 1989).
Φωτογραφικό υλικό
Οι φωτογραφίες είναι υλικό από ομάδα κοινωνικο-συναισθηματικής ανάπτυξης εικαστικής παρέμβασης με παιδιά προσχολικής ηλικίας που λειτούργησε στο πλαίσιο παιδικού σταθμού με χρονική διάρκεια ενός έτους.
[i] Η εικαστική παρέμβαση ή συμβουλευτική μέσω της δημιουργικότητας όπως την αναφέρει η Malchiodi C.A., 2009), προσφέρει σε άτομα ή/και ομάδες την πλαισίωση για διευκόλυνση της ικανότητας του προσώπου για δημιουργική έκφραση μέσω των εικαστικών με στόχο την απελευθέρωση και τη ενίσχυση του εαυτού και της σύνδεσης του με τους άλλους ενεργοποιώντας τα οφέλη της δυναμικής της εμπλοκής του στην εικαστική διαδικασία. Βασίζεται στη θεραπευτική δυνατότητα της δημιουργικής διαδικασίας αλλά δεν εμβαθύνει στο πεδίο της Εικαστικής Ψυχοθεραπείας.
