Διαπολιτισμική Ενημερότητα και Εικαστική Ψυχοθεραπεία

, γι΄ αυτό και όλη η ιστορία του περιστρέφεται γύρω από τη μετακίνηση και τις δραστηριότητες που αναπτύσσει. Χαρακτηριστική η ανάλυση της σημερινής Μεσογείου και των χωρών της Νότιας Ευρώπης από τον Fedure (Braudel, 1995): «Πορτοκαλιές, λεμονιές και μανταρινιές εισαγόμενες από την Άπω Ανατολή από τους Άραβες, ο κάκτος από την Αμερική, ο ευκάλυπτος από την Αυστραλία,[..] τα κυπαρίσσια από την Περσία, η ντομάτα ίσως μετανάστευσε από το Περού, οι πιπεριές από τη Γουινέα, ο αραβόσιτος από το Μεξικό [..] το tobacco, έφτασε στην Ισπανία από τον Άγιο Δομίνικο και μέσα από την Πορτογαλία…».

Σε μια τέτοια πολυπολιτισμική πραγματικότητα, η διαπολιτισμική ενσωμάτωση είναι αναγκαία. Η εικαστική ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει με τον πιο ευγενικό και αβρό τρόπο στην επιβίωση και ανάπτυξη του ανθρώπου, μέσα από την παρουσία και συσχέτιση διαφορετικών τόπων και ιδεών.

Σε ατομικό επίπεδο, η αντίληψή μας για έναν πολιτισμό μοιάζει με ένα παγόβουνο: Το ορατό κομμάτι είναι οι αντικειμενικές αντιλήψεις που αφορούν μια πολιτισμική ομάδα όπως η γλώσσα επικοινωνίας, ο τρόπος ντυσίματος, η μαγειρική κ.α. Το αόρατο κομμάτι του παγόβουνου είναι οι υποκειμενικές αντιλήψεις: αξίες, ιδέες, νόρμες, γνωσίες, στυλ επικοινωνίας.

 

 

Ένας θεραπευτής οφείλει να είναι ενήμερος για τις στάσεις και τις πεποιθήσεις του θεραπευόμενού του, για να είναι σε θέση να μειώσει το ψυχολογικό στρες που του δημιουργείται λόγω του ότι δεν μπορεί να ελέγξει και να προβλέψει τη συμπεριφορά των ανθρώπων μιας ξένης χώρας. Πριν μάθει την κατάλληλη για κάθε περίσταση συμπεριφορά, νιώθει αγχωμένος, μπερδεμένος, αποτραβηγμένος (Grinberg & Grinberg, 1989). Αν ο εικαστικός ψυχοθεραπευτής αποτύχει να εξαλείψει την «πολιτισμική τύφλωση», είναι πολύ πιθανό να κάνει άσχετες, ανήθικες και πολιτισμικά αναίσθητες παρεμβάσεις (Sue et al,1992).

Η Διαπολιτισμική Ενημερότητα, όρος που το 2003 με την αναθεώρηση του κώδικα δεοντολογίας της ΑΑΤΑ αντικατέστησε τη Διαπολιτισμική Ικανότητα, είναι εξέχουσας σημασίας στη σχέση θεραπευτή –θεραπευόμενου ή στην εκπαίδευση σπουδαστών που πρόκειται να εργαστούν με ανθρώπους από άλλες κουλτούρες. Με τον όρο αυτό εννοούμε το σύνολο των σύμφωνων συμπεριφορών, στάσεων και πολιτικών που διευκολύνουν τους εικαστικούς θεραπευτές να αποκτήσουν γνώσεις και να αναπτύξουν δεξιότητες, προκειμένου να δουλέψουν αποτελεσματικά σε διαπολιτισμικές καταστάσεις.

 

 

Η εκπαίδευση για τη διαπολιτισμική ενημερότητα απαιτεί προσωπική εμπλοκή και αναζήτηση: τι καθιστά μια συμπεριφορά «φυσιολογική» και τι «παθολογική»; Σε σχέση με τι ορίζεται αυτή η συμπεριφορά έτσι; Από τι ορίζεται η ερμηνεία των σχημάτων, των χρωμάτων, των συμβόλων, του χώρου; Η αναζήτηση αυτή αυξάνει την ικανότητά του θεραπευτή να διακρίνει πώς οι αξίες και οι προκαταλήψεις επηρεάζουν τον πολιτισμό κάθε ανθρώπου αλλά και τον ίδιο το θεραπευτή στη δουλειά του με τους άλλους ανθρώπους. Είναι ανάγκη ο θεραπευτής να κατανοήσει τις διαπολιτισμικές διαφορές, τα δικά του στερεότυπα ως προς την κουλτούρα του θεραπευόμενού του και τη δυτική επίδραση σε αυτόν, ώστε να είναι σε θέση να παρέμβει αποτελεσματικά.
Διαπολιτισμική εκπαίδευση

Η διαπολιτισμική εκπαίδευση οργανώνεται σε τρία στάδια. Αρχικά με την απόκτηση αυτοενημερότητας του θεραπευτή σε σχέση με στερεότυπα και προκαταλήψεις, στη συνέχεια, με την απόκτηση γνώσης σχετικά με την κουλτούρα του θεραπευόμενου και, τέλος, με την απόκτηση δεξιοτήτων.

α) Απόκτηση αυτοενημερότητας

Το πρώτο βήμα είναι η αυτοαξιολόγηση μέσω εργαλείων που εξετάζουν αξίες, προκαταλήψεις, στερεότυπα και υποθέσεις, σε συνδυασμό με εικαστικές βιωματικές δραστηριότητες, που αποκαλύπτουν στάσεις, πεποιθήσεις και συμπεριφορές απέναντι σε άτομα από άλλους πολιτισμούς: Π.Χ. αναμνήσεις από την πρώτη γνωριμία με το «διαφορετικό», αντιμεταβιβαστικά σχέδια και προσωπικά πολιτισμικά σύμβολα. Ασκήσεις που επικεντρώνουν στις υποθέσεις που μπορεί να οδηγηθεί κανείς βάσει του πολιτισμού του και της φυλής του.

β) Απόκτηση γνώσης

Ένας τρόπος είναι οι «πολιτισμικές βιογραφίες», μια μέθοδος γνώσης για την ομάδα των μεταναστών που βοηθά στην αποφυγή λαθών στη διάγνωση και θεραπεία, μέσα από πληροφορίες για τη γλώσσα, τις αξίες, τα ήθη, τα έθιμα και τις οικογενειακές πρακτικές του θεραπευόμενου. Βοηθητικές είναι οι βραδιές-αφιερώματα με ομιλητές άλλων φυλών και μύηση σε τελετουργικά όπως φαγητό, μουσική, ενδυμασία, χορός. Πηγή πληροφοριών μπορούν να αποτελούν και σχετικές ταινίες -video.

γ) Απόκτηση δεξιοτήτων

Χρησιμοποιούνται διάφορες στρατηγικές για την εκμάθηση δεξιοτήτων:

-λεκτικοποίηση του προβλήματος από την πλευρά του θεραπευόμενου

-αναγνώριση της αντίστασής του σε συγκεκριμένα ζητήματα ή παρεμβάσεις

-μείωση της άμυνας του ίδιου του θεραπευτή σε μια σχέση που αμφιταλαντεύεται πολύ καιρό

-εκμάθηση τεχνικών «ανάρρωσης» μετά από άστοχες παρεμβάσεις

-role-playing με επιπλέον ρόλους τον «συνήγορο» και τον «κατήγορο» του θεραπευτή, ώστε να αναδειχθεί ο εσωτερικός διάλογος

-case studies, κυρίως για ζητήματα πολιτισμικών αξιών και δημιουργία εναλλακτικών σεναρίων παρεμβάσεων, πιο υπαρξιακά προσανατολισμένων.

Ο Schaverien (Sue 1999) υπογραμμίζει πως, μόνο εάν διαμεσολαβείται η πολιτιστική και κοινωνική ιστορία, μπορεί ένας άνθρωπος να έχει πραγματικά χώρο. Το να αποκλεισθεί η πολιτική ή πολιτισμική του ιστορία στη θεραπευτική διαδικασία είναι απόλυτα προσβλητικό. Για αυτό τα θέματα θα πρέπει να επιλέγονται, ώστε να επιτρέπουν τον ιδιαίτερο χρόνο και τρόπο αντιμετώπισης.

Τεχνικές Εικαστικής Ψυχοθεραπείας & Διαπολιτισμικότητα

 

 

Το όνομα

Μια καλή τεχνική για να πλησιάσει κανείς την προσωπική κουλτούρα και κοινωνική ιστορία του θεραπευόμενου είναι η ζωγραφιά που ενσωματώνει το όνομα. Γενεόγραμμα, ή οικογενειακό δέντρο βοηθά πολύ στην επικέντρωση στο πολιτισμικό υπόβαθρο, ειδικά όταν δουλεύει κανείς με μετανάστες δεύτερης γενιάς. Μπορούν να συνοδευτούν από τους οικογενειακούς μύθους, μυστικές ιστορίες και από την παρουσίαση των πολιτισμικών διαφορών των συμμετεχόντων σε περίπτωση ομάδας.

Το σώμα

Το σώμα γίνεται αντιληπτό με εντελώς διαφορετικό τρόπο σε διαφορετικές κουλτούρες. Μπορεί να είναι ο χώρος που κατοικεί η ψυχή. Συγκεκριμένα μέρη του σώματος μπορεί να συνδέονται με θρησκευτικές αντιλήψεις αγνότητας ή μη, όπως π.χ. το δεξί κι αριστερό χέρι στους μουσουλμάνους. Μπορεί η ίδια η απεικόνιση του σώματος να είναι ταμπού. Ή η αντίληψη του τι είναι στοιχείο ομορφιάς να είναι διαφορετική, όπως μαλλιά, ρούχα, κοσμήματα, μακιγιάζ, τατουάζ, κλπ. Το χρώμα του δέρματος εύκολα μπορεί να προβάλει πολλά θέματα και να γίνουν συνδέσεις.

Το σπίτι

Το «σπίτι» είναι ο οικείος χώρος, που με τη συνέχειά του δημιουργεί σύνδεση αρκετών αντιθέτων εννοιών: χαρά-λύπη, παρουσία-απουσία, ελπίδα-απογοήτευση. Στην απουσία του σπιτιού η σύνδεση αυτών των εννοιών αρχίζει να χάνεται, να μην λειτουργεί ομαλά. Το σπίτι μπορεί, επίσης, να αντιπροσωπεύει την προέκταση του σώματος και η κοινωνία να αντιπροσωπεύει την προέκταση του σπιτιού. Το να αναπαραστήσει ο θεραπευόμενος ζωγραφικά ή τρισδιάστατα το σπίτι του, να μιλήσει γι΄ αυτό, να αφηγηθεί σ΄ ένα πλαίσιο ευαισθητοποιημένο και προστατευμένο, μπορεί να αναπληρώσει την απουσία του σπιτιού και την σύνδεσή του με όλες αυτές τις έννοιες που έχει χάσει. Η απόγνωση, η πολικότητα του χαμού του οικείου χώρου (το είχα-δεν το έχω), ίσως οδηγήσει σε συμπεριφορικές αντιδράσεις, σε ψυχοπαθολογικά όρια ή σε βαθύ «σιωπηλό» τραύμα.

Για μια θεραπευτική οπτική κοινωνικής δικαιοσύνης

Είναι πολύ σημαντικό κοινωνικό ζήτημα και, ταυτόχρονα, και θεραπευτικό η κατανόηση του ότι δεν υπάρχει μια και μοναδική οπτική για τον κόσμο, δηλαδή του τρόπου που σκέφτεται, που παίρνει αποφάσεις, που αντιλαμβάνεται, που συμπεριφέρεται και ορίζει τα γεγονότα ένας άνθρωπος. Χρειάζεται κόπος για να γίνει δεκτή μια διαφορετική κοσμοαντίληψη, με μη κριτικό τρόπο, και η Διαπολιτισμική Ενημερότητα δίνει μια ευκαιρία να δουλέψουμε πάνω σε αυτό.

Ταξίδι στο άγνωστο” μολύβι και ξυλομπογιές

Η εκπαίδευση στη Διαπολιτισμική Ενημερότητα, αν και είναι ιδιαίτερα πολύπλοκη σε προσωπικό επίπεδο, καθώς τις περισσότερες φορές απαιτεί αλλαγή της κοσμοθεωρίας και μετακίνηση από την κυριαρχούσα άποψη σε μια άλλη τοποθετώντας το κάθε άτομο σε ορισμένο πολιτισμικό – πολιτικό- κοινωνικό πλαίσιο, είναι ιδιαίτερα σημαντική, αφού οδηγεί σε μια οπτική κοινωνικής δικαιοσύνης.

 

Βιβλιογραφία

Braudel F., 1995, “The Mediterranean”, Vol II, Berkley, University of California

Grinberg L. & Grinberg R., 1989, “Psychoanalytic Persrectivew of Migration and Exile”, New Heaven & London, Yale University

Klein Melanie, 1995, “The Psycho-Analytic Play Technigue – Its History and Significance, London, Tavistock

Sue, D.W & SueD, 1999, “Counseling the Culturally different”, New York, John Wiley & Sons

Wadeson, Durkin, Perach, 1989 “Advances in Art Therapy”, New York, John Wiley & Sons