Μια κοινωνιοψυχολογική προσέγγιση της εικαστικής θεραπείας
Της Πατρίτσιας Κουβέλη,ψυχολόγου, MSc in Social Psychology,εκπαιδευόμενης εικαστικής ψυχοθεραπεύτριας
«Όση ψυχοθεραπεία κι αν κάνουμε, όσο πεφωτισμένοι κι αν είμαστε σε προσωπικό επίπεδο, δεν υπάρχει καμία πιθανότητα να σταματήσει να υποφέρει η ανθρώπινη ψυχή αν δε δουλέψουμε τις κοινωνικές ανισότητες που επιφέρουν διαψυχικό τραύμα. Κι όσο πολιτικό ακτιβισμό ή κοινοτικές υπηρεσίες κι αν προσφέρουμε, η κοινωνική δικαιοσύνη δεν μπορεί να γίνει πραγματικότητα παρά μόνο αν αντιμετωπίσουμε τις εσωτερικές δυνάμεις περιθωριοποίησης στην ίδια την ψυχή μας» (Hocoy,2007).
Η θεραπεία μέσω Τέχνης θα μπορούσε να λειτουργήσει ως ολοκληρωμένη κοινωνιοψυχολογική παρέμβαση, με απώτερο σκοπό την ψυχική υγεία και την αυτοπραγμάτωση ατόμων και κοινωνιών. Η ιδέα συνάδει με μία ανερχόμενη τάση του κλάδου, που συνδέει την εικαστική θεραπεία με την κοινωνική δράση στην υπηρεσία της κοινωνικής αλλαγής (Kaplan,2007).
Υιοθετώντας κοινωνιοψυχολογική σκοπιά
Κυρίαρχος εκφραστής μιας κοινωνικά προσανατολισμένης ψυχολογικής θεωρίας είναι ο Adler. Το κοινωνικό ενδιαφέρον αποτελεί την πιο σημαντική και χαρακτηριστική ιδέα του. Η διαδικασία της κοινωνικοποίησης, που ξεκινά από την παιδική ηλικία, περιλαμβάνει την προσπάθεια να βρει το άτομο τη θέση του στην κοινωνία και την ανάγκη του να ανήκει κάπου και να συμβάλλει δημιουργικά στο σύνολο. Κατά τον Άντλερ, καθώς αναπτύσσεται το κοινωνικό ενδιαφέρον, το αίσθημα κατωτερότητας και αποξένωσης του ατόμου μειώνεται σε ένταση.
Ο Hocoyυιοθετεί ένα διαπροσωπικό μοντέλο θέασης της ανθρώπινης ψυχής, όπου οι προσωπικές ψυχολογικές εμπειρίες και οι εξωτερικές κοινωνικές δομές λειτουργούν στα πλαίσια μιας αμοιβαία εξαρτώμενης σχέσης συν-δημιουργίας του όλου. Υπό αυτό το πρίσμα, η εικαστική θεραπεία και ο κοινωνικός ακτιβισμός συνδέονται άμεσα έχοντας ουσιαστικά κοινό σκοπό: δίκαιες και ειρηνικές κοινότητες που προκύπτουν ως αποτέλεσμα προσωπικής και συλλογικής ολοκλήρωσης.
Ένας εικαστικός Θεραπευτής οφείλει να αναλογιστεί το δικό του ρόλο στο σύστημα, καθώς και να αναμετρηθεί με τα προσωπικά του ασυνείδητα σκιερά μέρη, ώστε να μην αναπαράγει και διαιωνίζει κοινωνικές αδικίες. Ο Hocoy παραλληλίζει ευθέως το υλικό του προσωπικού ασυνείδητου με τις περιθωριοποιημένες ομάδες, που εκφράζουν κατά αντιστοιχία το συλλογικό ασυνείδητο. Διευρύνοντας ο θεραπευτής το δικό του συνειδητό μέρος, αυτόματα συμβάλλει στη διεύρυνση και του συλλογικού ασυνείδητου. Ο Hocoy (2007) το θέτει ως εξής: «Μια τέτοιου είδους συνειδητότητα και δέσμευση δεν πρέπει να υποτιμάται. Σε ένα ομιχλώδες τοπίο άκρατου ατομικισμού που αποκρύπτει την προσωπική μας συμβολή στην παγίωση της κρατούσας κοινωνικής ιεραρχίας, η καθαρότητα σκέψης και στάσης αποτελεί μεταμορφωτική έως επαναστατική δύναμη».
Ένας εικαστικός Θεραπευτής που έχει εσωτερικεύσει τις προαναφερθείσες ιδέες, οφείλει να τις αναγνωρίζει στις εικόνες των θεραπευόμενών του, να ανοίγει και να επεξεργάζεται όλες αυτές τις συνιστώσες κατά τη θεραπευτική διαδικασία. (Ephrat, 2009).
Ο Hocoyαντλώντας από την ψυχολογία του βάθους επισημαίνει πως η εικόνα έχει τη μοναδική δύναμη να φέρει στην επιφάνεια το συλλογικό ασυνείδητο, τον κοινό ανθρώπινο πόνο, αναδεικνύοντας την καθολικότητα και τη διαχρονικότητα αυτού. Η φανέρωση αυτή είναι από μόνη της θεραπευτική ως πηγή ανακούφισης και απελευθέρωσης. Επιπλέον, αναγνωρίζοντας και συνειδητοποιώντας θέματα που μέχρι πρότινος ήταν υπό άρνηση, το Εγώ τίθεται υπό την ηθική δέσμευση να αναλάβει δράση, σε προσωπικό και συλλογικό επίπεδο (Hocoy, 2007).
Community art therapy projects
Κατά τον Golub(2005) τα projectsτης εικαστικής θεραπείας αφορούν ιδανικά συμμετοχικές, συνεργατικές διεργασίες, όπου η καλλιτεχνική δημιουργία λειτουργεί ως όχημα μέσω του οποίου οι κοινότητες ονοματίζουν και κατανοούν τις πραγματικότητες τους, αναγνωρίζουν τις ανάγκες και τις δυνάμεις τους, μεταμορφώνουν τις ζωές τους με τρόπους που να συμβάλλουν στο ατομικό και συλλογικό ευ ζην και στην κοινωνική δικαιοσύνη (Golub, 2005 όπως αναφέρεται από τη Nolan).
Οι παρεμβάσεις αυτές έχουν την ιδιότητα να ενσωματώνουν ταυτόχρονα και τα τρία επίπεδα παρέμβασης στην θεραπεία: Πρωτογενή Τομέα (Πρόληψη)-Δευτερογενή(Παρέμβαση προς άμεση αντιμετώπιση του οδυνηρού συμπτώματος)-Tριτογενή (Αποκατάσταση με στόχο μακροπρόθεσμη λειτουργικότητα και επανένταξη).
Σημαντικό στοιχείο σε όλες τις περιπτώσεις είναι να συνευρεθούν και να ενώσουν τις δυνάμεις τους άνθρωποι από διαφορετικούς κλάδους. Συχνά εμπλέκονται καλλιτέχνες, πολιτικοί φορείς, άλλοι επαγγελματίες αλλά κυρίως απλοί πολίτες. Μακροπρόθεσμος στόχος, ωστόσο, κατά αναλογία με την ατομική θεραπεία, είναι να αποκτήσει η κοινότητα τα εφόδια εκείνα ώστε στο μέλλον να αντιμετωπίζει επιτυχώς από μόνη της τα θέματα.
Μορφές υλοποίησης
Μορφολογικά διακρίνονται δύο τάσεις παρεμβάσεων. Η πρώτη αφορά στη δημιουργία κοινοτικών ανοιχτών χώρων, σταθερών τόπων συνάντησης της κοινότητας μέσω Τέχνης. Η δεύτερη σε εγχειρήματα υπό τη μορφή project.
Στους ανοιχτούς κοινοτικούς χώρους οι άνθρωποι συνευρίσκονται, συναλλάσσονται και συν-δημιουργούν συστηματικά σε βάθος χρόνου χωρίς προκαθορισμένη θεματική, αλλά δουλεύοντας ζητήματα που προκύπτουν. Οι ενδιάμεσοι αυτοί χώροι δημιουργούν κοινωνική συνοχή, λειτουργούν δε ως φυτώριο προς περεταίρω ανάπτυξη συγκεκριμένων πρωτοβουλιών.
Τέτοιο παράδειγμα είναι τα ArtHives –Κυψέλες, Μελίσσια Τέχνης της Timm-Bottos. Πρόκειται για κοινοτικά καλλιτεχνικά studios , ανοιχτά στο κοινό. Λειτουργούν ως φιλόξενοι ενδιάμεσοι χώροι ανάμεσα στο ιδιωτικό και το κοινό, ανοιχτοί στον καθένα, όπου δημιουργούνται πολλαπλές δυνατότητες για διάλογο, πειραματισμό, ανταλλαγή δεξιοτήτων, καλλιτεχνική δημιουργία, εμπεριέχοντας ανθρώπους διαφορετικών ηλικιών, ικανοτήτων, κοινωνικο-οικονομικο ή και πολιτισμικού υπόβαθρου. Παράλληλα, διεξάγουν έρευνα, συνεργάζονται με Πανεπιστήμια, και με άλλους τοπικούς φορείς.( http://www.arthives.org/)
Η δεύτερη τάση, τα εγχειρήματα υπό τη μορφή project, είναι θεματοκεντρικά, με συγκεκριμένο χρονικά σχεδιασμό, προσανατολισμένα σε συγκεκριμένο κοινωνικό ζήτημα που χρήζει ανάδειξης και αντιμετώπισης.
Παράδειγμα ενός τέτοιου project, είναι το “FacingHomelessness” της PatAllen (Allen 2007, όπως αναφέρεται από τη Spaniol). Διεξήχθη με τη συνεργασία ενός τοπικού ξενώνα για αστέγους και ενός κοινοτικού καλλιτεχνικού studio στο OakPark στο Illinois και διήρκησε ένα έτος.
Οι στόχοι ήταν οι εξής: 1. Ενημέρωση της κοινότητας για το θέμα των αστέγων.2. Κατάλυση των στερεοτύπων που συνοδεύουν αυτήν την πληθυσμιακή ομάδα. 3. Πειραματισμός του κατά πόσο ένα art-basedsocialactionproject μπορεί να δημιουργήσει κοινωνική συνοχή και να χειρστεί ένα κοινωνικό ζήτημα (Allen, 2007).
Κατά τη διάρκεια του project δημιουργήθηκαν, εκτέθηκαν και διατέθηκαν σε δημοπρασία πάνω από 100 μάσκες με γυψόγαζα συνοδευόμενες από αποσπάσματα συνεντεύξεων με αστέγους, καθώς και κείμενα με μύθους και αλήθειες, σε τρία συνολικά δρώμενα για το κοινό.
“.. ένας άστεγος έπαιρνε συνέντευξη κι εφάρμοζε τη γυψόγαζα για δημιουργία μάσκας σε επίτιμο μέλος της τοπικής αυτοδιοίκησης. Αυτές οι στιγμές κατάλυσης των θεσμοθετημένων ορίων αποτελούν και την πεμπτουσία της όλης προσπάθειας, επικυρώνοντας πανηγυρικά την εγγενή δυνατότητα της κοινοτικής Τέχνης να φέρει στην επιφάνεια, να ενισχύσει και να αποθεώσει την κοινή μας ανθρωπιά”.(Allen2007,όπως αναφέρεται από τη Spaniol).
Βιβλιογραφία
Allen, P. B. (2007). Facing homelessness: A community mask making project. In F. F. Kaplan (Ed.), Art therapy and social action (pp. 59 – 71). Philadelphia, PA: Jessica Kingsley Publishers.
Allen, P. B. (2007). Wielding the shield: The art therapist as conscious witness in the realm of social action. In F. F. Kaplan (Ed.), Art therapy and social action (pp. 72 – 88). Philadelphia, PA: Jessica Kingsley Publishers.
Golub, D. ( 2005). Social action art therapy. Art Therapy: The Journal of the American Art Therapy Association, 22(1), 17-23. doi:10.1080/07421656.2005.10129467
Hocoy D. (2007). Art therapy as a tool for social change: A conceptual model. In F. F. Kaplan (Ed.), Art therapy and social action (pp. 21 – 39). Philadelphia, PA: Jessica Kingsley Publishers.
Huss E. (2009). “A coat of many colors” Towards an integrative multilayered model of art therapy. The Arts in Psychotherapy 36, 154–160
Kapitan, L. Litell, M., & Torres, A. (2011). Creative art therapy in a community’s participatory research and social transformation. Art Therapy: Journal of the American art therapy Association, 28(2), 64-73. doi: 10.1080/07421656.2011.57823
Nolan E. (2005). A Grounded Theory of Liminal Space in Art Therapy: Between the Paradigms of Clinical and Community Practices. Διαθέσιμο στο διαδικτυακό τόπο: https://my.mtmary.edu/ICS/icsfs/nolan_dissertation.pdf?target=7fb76b3b-782f-46a7-8238-0cbcacaff7ec-τελευταία πρόσβαση 15-8-2016
Potash J. & Rainbow T. (2011) Drawing Involves Caring: Fostering Relationship Building Through Art Therapy for Social Change, Art Therapy: Journal of the American Art Therapy Association Volume 28, Issue 2, 2011 Special Issue: Social Action and Advocacy Paradigm in Art Therapy, Page 74-81
Salom A. et all (2012). Art Therapy Exhibitions: Participants, Interests, Priorities. Academic Journal of Creative Art Therapies December 2012 Vol. 2, Issue 2
Soliz A. (2014). Art Therapy and Social Action: Explorations of Theory and Practice. Διαθέσιμο στο διαδικτυακό τόπο https://aliciasoliz.files.wordpress.com/2015/05/cs4500-assignment-3a-alicia-soliz.pdf– τελευταία πρόσβαση 15-8-2016
Art Therapy and Social Change (2015)-ανώνυμο. Διαθέσιμο στο δικτυακό τόπο https://www.ukessays.com/essays/childcare/art-therapists-as-intermediaries-social-change-children-young-people-essay.php -τελευταία πρόσβαση 15-8-2016
