Κρυσταλλία-ΛίληΚολάση
Εικαστική Ψυχοθεραπεύτρια – Εικαστικός Εφαρμοσμένων Τεχνών
Οι ζωγραφιές των παιδιών έχουν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά
, ανάλογα με την περίοδο που διανύουν αλλά, όπως συμβαίνει και με όλα τα αναπτυξιακά στάδια, το κάθε παιδί παρουσιάζει τα χαρακτηριστικά αυτά με διαφορετικό ρυθμό και σε διαφορετικό βαθμό.
Η γλώσσα της Τέχνης
Η Τέχνη είναι ένας μη-λεκτικός τρόπος για να αναγνωρίσεις, επιβεβαιώσεις, επανεξετάσεις και να ερμηνεύσεις τις προσωπικές σου εμπειρίες, την ταυτότητά σου, τη φαντασία σου, τις σκέψεις και τα συναισθήματά σου. Είναι μια εικαστική γλώσσα η οποία αναπτύσσεται ταυτόχρονα με το παιδί και ένας χώρος μέσα στον οποία το παιδί δείχνει την ανάπτυξή του. Όταν τα παιδιά συμμετέχουν στη δημιουργική διαδικασία, εξερευνούν τον κόσμο τους και επικοινωνούν την αντίδρασή τους σε αυτόν εικαστικά. Γι’ αυτό και είναι βασικό να μπορεί το παιδί να επικοινωνεί και να εκφράζεται καλλιτεχνικά με άνεση και αποτελεσματικότητα. Και για να γίνει αυτό, χρειάζεται η γνώση των «στοιχείων» της εικαστικής γλώσσας (εργαλείων-μέσων και διεργασιών), η ικανότητα της οργάνωσής τους για την παραγωγή κάποιου έργου και ο κατάλληλος χώρος μέσα στον οποίο το παιδί μπορεί να εκφραστεί ελεύθερα και με ασφάλεια. Αυτές τις συνθήκες διασφαλίζει η Εικαστική Θεραπεία.
Τα αναπτυξιακά στάδια (Piaget)
Η ανάπτυξη του παιδιού διανύει μια σειρά από αναπτυξιακά στάδια. Η δυσλειτουργία στην επαφή του παιδιού με το περιβάλλονκατά τη διαδικασία αυτή, μπορεί να οδηγήσει σεκαθηλώσεις και παλινδρομήσεις αλλά και στη χρήση μιαςσειράς από μηχανισμούς άμυνας, προκειμένου να μπορέσει να προσαρμοστεί στο περιβάλλον του. Αυτά τα στάδια ανάπτυξης τα μελετά η Αναπτυξιακή Ψυχολογία. Θεμελιωτής του αναπτυξιακού μοντέλου «γνωστικής ανάπτυξης» ήταν ο Ελβετός ψυχολόγος JeanPiaget, ο οποίος υποστηρίζει ότι η ανάπτυξη συντελείται σε 4 διακριτά και καθολικά στάδια, τα οποία ξεκινούν από την γέννηση και εκτείνονται μέχρι και την εφηβεία.Η διαδοχή των σταδίων αυτών σχετίζεται με ποιοτικές διαφορές στον τρόπο σκέψης του ατόμου. Σε κάθε ηλικία συγκροτούνται και εγκαθίστανται συγκεκριμένες νοητικές ικανότητες .
Στην Αισθησιοκινητική Περίοδο(0 – 2 ετών), το παιδί χρησιμοποιεί τις αισθήσεις του προκειμένου να γνωρίσει τον κόσμο που το περιβάλλει, αναπτύσσει την ικανότητα της μονιμότητας του αντικειμένου και γνωρίζει σιγά – σιγά να συναλλάσσεται με τον κόσμο σκοπίμως.
Στην Προσυλλογιστική Περίοδο ( 2 – 6 ετών), καταλυτικό ρόλο παίζει η ανάπτυξη της γλώσσας, που σηματοδοτεί την έναρξη της ικανότητας του συμβολισμού και των εσωτερικών αναπαραστάσεων. Το παιδί σκέφτεται με βάση το αντιληπτικά επικρατέστερο, παραβλέποντας ορισμένες παραμέτρους και αιτιώδεις σχέσεις. Η σκέψη και ηεπικοινωνία του χαρακτηρίζεται ως εγωκεντρική, καθώς αντιλαμβάνεται το περιβάλλον και τους άλλους μόνο μέσααπό τη δικήτου προοπτική.
Στην Περίοδο της Συγκεκριμένης Σκέψης (6-12 ετών), τα παιδιά είναι ικανά για νοητικές ενέργειες, εσωτερικευμένη δράση δηλαδή η οποία εντάσσεται σε ένα σύστημα λογικής.Η σκέψη τούς επιτρέπει να συνδυάζουν, ναξεχωρίζουν, να κατατάσσουν και να μετασχηματίζουν αντικείμενα και πράξεις. Τα κύρια ελλείμματα σε αυτό το στάδιο αφορούν στην αφηρημένη σκέψη.
Στην εφηβεία, Περίοδο της Αφαιρετικής Σκέψης (12-19 ετών), συντελείται η ανάπτυξη της λογικής σκέψης, βελτιώνεται η ικανότητα για κατανόηση – ερμηνεία και επιτυγχάνεται η κατάκτηση της αφηρημένης σκέψης.
Η γνώση των αναπτυξιακών σταδίων είναι απαραίτητη για τον καθορισμό των προσδοκιών και απαιτήσεών μας, αλλά καλό είναι να αποφεύγουμε την απόλυτη κατηγοριοποίηση των παιδιών με βάση την ηλικία, την τάξη και το αναπτυξιακό στάδιο.
Τα χαρακτηριστικά της ζωγραφικής των παιδιών στα διάφορα στάδια
Είναι σημαντικό να σκεφτόμαστε αναπτυξιακά όταν εργαζόμαστε με παιδιά ή και με άλλους πληθυσμούς που λειτουργούν στο πιο πρώιμο, προσυμβολικό στάδιο της καλλιτεχνικής έκφρασης, όπου υπάρχει περιορισμένη ικανότητα επιλογής και έκφρασης συναισθημάτων μέσα από συμβολισμό ή λόγο. Σε αυτό το στάδιο η ενόραση και η μετουσίωση που είναι κοινοί στόχοι της Εικαστικής Θεραπείας, δεν είναι δυνατές.Αναλύουμε τη συμπεριφορά τουατόμου μέσαστην καλλιτεχνική δραστηριότητα, ανάλογα με το επίπεδο της λειτουργικότητάς του.Ειδικά σε παιδιά προσχολικής ηλικίας, είναι σημαντική η λειτουργικότητα της διαδικασίας και του παιχνιδιού με εκφραστικά μέσα.
Οι ζωγραφιές των παιδιών έχουν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, ανάλογα με την περίοδο που διανύουν αλλά, όπως συμβαίνει και με όλα τα αναπτυξιακά στάδια, το κάθε παιδί παρουσιάζει τα χαρακτηριστικά αυτά με διαφορετικό ρυθμό και σε διαφορετικό βαθμό.Έτσι μπορεί για κάποια περίοδο (μεσοδιάστημα) να έχουν χαρακτηριστικά διαφορετικών σταδίων ταυτόχρονα.Το τι μπορούν να κάνουν γενικά τα παιδιά, με βάση τα στάδια, σε κάποια ηλικία μπορεί να είναι τελείως διαφορετικό με αυτό που στην ουσία κάνει το κάθε παιδί χωριστά. Μεγάλο ρόλο παίζει το περιβάλλον στο οποίο μεγαλώνουν, τα ερεθίσματα που παίρνουν, η οικειότητα με τη ζωγραφική και η ωριμότητά τους.
Η εικαστική επικοινωνία ξεκινά στη δεύτερη φάση της ανάπτυξης (2-7 ετών), όπου τα παιδιά ζωγραφίζουν συνειδητά φόρμες και σχήματα που έχουν σχέση με το περιβάλλον τους. Πλέον υπάρχει σχέση ανάμεσα στην πρόθεση του παιδιού και το τελικό προϊόν. Οι φόρμες τείνουν να γίνουν γεωμετρικές, το χρώμα χρησιμοποιείται τυχαία ή με βάση ο συναίσθημα, η τοποθέτηση και το μέγεθος των σχημάτων είναι υποκειμενική (το παιδί μεγεθύνει φιγούρες και αντικείμενα που του είναι συναισθηματικά σημαντικά και παραλείπει άλλα που το αφήνουν αδιάφορο), τα αντικείμενα συχνά παραμορφώνονται για να χωρέσουν στο χώρο και οι φιγούρες συνήθως κοιτάνε τον παρατηρητή της ζωγραφιάς και συνήθως χαμογελούν.
Συγκεκριμένα για την Rubin, η φάση αυτή είναι το στάδιο του πειραματισμού. Το παιδί, έχοντας ξεκινήσει τις πρώτες του εξερευνήσεις από μικρότερη ηλικία (φάση χειρισμού), τώρα εξετάζει διάφορους τρόπους για να δημιουργεί πράγματα και να μιλά γι’ αυτά. Οι ανθρώπινες μορφές (τα πιο συνηθισμένα σύμβολα τωνπαιδιών) αποτελούν ένα καλό δείκτη του πόσο ελεύθερη και ευέλικτη είναι η ικανότητά τους να πειραματίζονται.Είναι μια περίοδος διερεύνησης της νοητικής ανάπτυξης και κάθε άλλης εξελικτικής πλευράς του παιδιού. Αυτή την περίοδο τα παιδιά απλώνονται, δοκιμάζουν τα φτερά τους και ενθαρρύνονται να εξερευνήσουν το περιβάλλον και τις ικανότητές τους.
Ένα μέρος αυτής της πειραματικής φάσης περιλαμβάνει την ανακάλυψη πολλών σχεδιαστικών τρόπων για να εκφραστεί το ίδιο πράγμα. Αποκτούν όλο και μεγαλύτερη επιδεξιότητα στο χειρισμό των υλικών, αυξάνουν τον έλεγχο των λεπτών κινήσεών τους, εξερευνούν και επεκτείνονται παραστατικά στον τομέα της επεξεργασίας. Όσο η παραστατική δουλειά των παιδιών επεκτείνεταικαι γίνεται όλο και πιο νατουραλιστική, τα μη παραστατικά έργα τους γίνονται όλο και πιο ελεγχόμενα, επεξεργασμένα και ενδιαφέροντα από αισθητική άποψη.Τα παιδιάτοποθετούν ανάκατα τα αντικείμενα πάνω στο χαρτί, αδιαφορώντας για τη νοητή γραμμή εδάφους και τα δυσανάλογα μεγέθη. Αυτή η έλλειψηενδιαφέροντος για την τοποθέτηση μορφών στο χώρο συμπίπτει με την προπραξιακή σκέψη, μια περίοδο κατά την οποία δεν έχει ακόμη εδραιωθεί η αντίληψη του χώρου σε σχέση με την αντίληψη του εαυτού. Όμως παρά τη φαινομενική απουσία λογικής στον τρόπο τοποθέτησης των αντικειμένων στη σελίδα, είναι πιθανόν να υπάρχει προσωπικό οπτικό σκεπτικό γι’ αυτή τη διάταξη, που θεωρείται ότι αποτελεί μια φυσιολογική όψη της ανάπτυξης της εικαστικής έκφρασηςκαι δείχνει ότιτα παιδιά ξέρουν περισσότερα από όσα περιλαμβάνουν στις ζωγραφιές τους.
Βιβλιογραφία
JudithAronRubin: «Προσεγγίσεις στην Εικαστική Θεραπεία. Θεωρία και Τεχνικές»,Κεφάλαιο Αναπτυξιακή Προσέγγιση στην Εικαστική Θεραπεία, SusanAach – Feldman&CaroleKunkle-Miller, Κ.Τ.Ψ., 2011-2012.
JudithAronRubin: «Θεραπεύοντας Παιδιά μέσα από την Τέχνη», Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, 1997.
CathyA. Malchiodi: «Κατανοώντας τη Ζωγραφική των Παιδιών», Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, 2001.
Viktor Lowenfeld και W. Lambert Brittain: «Creative and Mental Growth»,Nacmillan Publishing Co. Inc.,1975.
Γιάννης Κουγιουμτζάκης: «Αναπτυξιακή Ψυχολογία. Παρελθόν, παρόν και μέλλον»,Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 1995.
