Η εικαστική ψυχοθεραπεία μειώνει την αναγκαιότητα της λεκτικοποίησης και έτσι ο θεραπευόμενος δεν είναι υποχρεωμένος να γνωρίζει καλά τη γλώσσα της χώρας υποδοχής του.
Περισσότερα Της Πάολας Παρτσαλάκη, Παιδαγωγού, Εικαστικής Ψυχοθεραπεύτριας
Χάνω το σπίτι μου
Στην έννοια μετανάστης και στην έννοια πρόσφυγας υπάρχει μια ψυχοπαθολογική πλευρά, μια πολιτική πλευρά και μια άκρως πραγματιστική: έχουν χάσει το σπίτι τους. Το ερώτημα είναι τι περιεχόμενο δίνει ο καθένας στην φράση «χάνω το σπίτι» μου, καθώς εμπεριέχει ένα πολύ προσωπικό νόημα και στοιχείο- το σπίτι, την ιστορία κάθε οικογένειας- και ένα συλλογικό στοιχείο-τη χώρα. Στην πλειονότητα των μεταναστών και των προσφύγων υπάρχει μια τεράστια νοσταλγία για επιστροφή στο σπίτι, το οποίο όμως δεν υπάρχει πια, ακόμα και στην περίπτωση επιστροφής, με τον τρόπο που υπήρχε.
Αυτό που ουσιαστικά δεν υπάρχει πια, είναι κυρίως η ψυχολογική διάσταση, που ζητά να ξαναδημιουργηθεί. Ο κάθε χώρος έχει τα δικά του ιδιαίτερα χαρακτηριστικά: μυρωδιές, ήχους, χρώματα, ποιότητες φωτός. Αυτά συγκροτούν το νόημα ενιαίο. Αυτά όμως τα χάνει ο μετανάστης και ο πρόσφυγας. Το νιώθει ότι τα χάνει, αλλά δεν είναι σίγουρος γιατί αυτό δεν είναι μετρήσιμο, χειροπιαστό. Έτσι υπάρχει η απουσία των συστημικών συσχετισμών, που δημιουργούν αίσθηση εμπιστοσύνης και σταθερότητας στη ζωή. Τότε δημιουργείται αυτό που ονομάζουμε «νοσταλγικός αποπροσανατολισμός», ο οποίος μπορεί να έχει και ψυχολογικές επιπτώσεις ( Σκαλή, 2004).
Οι δυσκολίες του θεραπευτή
Λόγω της ιδιαιτερότητας των περιστατικών το ψυχοθεραπευτικό έργο είναι δύσκολο. Ο εικαστικός ψυχοθεραπευτής είναι ανάγκη να ενημερωθεί για τον πολιτισμό και την κουλτούρα του θεραπευόμενου και να παλέψει σκληρά για να αντέχει τα έντονα συναισθήματα θυμού, απόγνωσης, λύπης, νοσταλγίας, πικρίας, καχυποψίας, κατωτερότητας, μοναξιάς και απομόνωσης που κατακλύζουν τους θεραπευόμενους. Δυσκολία παρουσιάζει επίσης και η επιλογή ψυχοθεραπευτικής προσέγγισης, άσχετα από την εκπαίδευση του θεραπευτή. Κατά αρχάς υπάρχει το γλωσσικό πρόβλημα, αφού πολλές φορές η γλώσσα επικοινωνίας είναι διαφορετική. Η προσωρινότητα της εγκατάστασης για πολλούς, οι συνεχείς μετακινήσεις, τα μη σταθερά ωράρια εργασίας, η διαφορετική αντίληψη της ψυχικής υγείας ως απότοκος της πολιτισμικής διαφοράς, καθιστούν το έργο πιο απαιτητικό. Συνήθως, οι διάφορες ψυχοθεραπευτικές τεχνικές είναι προσαρμοσμένες σε δυτικούς αστικούς πληθυσμούς και δυσκολεύουν την εφαρμογή τους σε πληθυσμούς με διαφορετική κουλτούρα. Ο θεραπευτής είναι ανάγκη να έχει διαπολιτισμική ενημερότητα, γνωρίζοντας πέρα από την ιστορία των λαών με τους οποίους έρχεται σε επαφή, τα ήθη, τα έθιμα τους, τους κώδικες επικοινωνίας και τη γλώσσα του σώματός τους. Ωφέλιμο είναι να γνωρίζει την πρόσφατη πολιτική κατάσταση που επικρατεί στις χώρες τους και υπό ποιες συνθήκες οδηγήθηκαν και κρατούνται στη χώρα υποδοχής.
Διαπολιτισμικότητα και θεωρίες προσέγγισης Εικαστικής Ψυχοθεραπείας
Η θεωρία της Melanie Klein
Η M. Klein (1955), παρομοιάζει το παιχνίδι των παιδιών με την εικαστική θεραπεία των ενηλίκων: όπως τα παιδιά μπορούν να εκφράσουν την επιθετικότητά τους στο παιχνίδι, έτσι και τα υλικά τέχνης μπορούν να παρέχουν ασφαλή τρόπο και να είναι ασφαλή μέσα, ώστε αν και όταν εκφραστεί η επιθετικότητα των θεραπευόμενων, να κρατηθούν στο πλαίσιο της εικαστικής διεργασίας αισθήματα που είναι δύσκολο να αντέξει ο εξωτερικός χώρος.
Η θεωρία του Donalt Winnicot
Κατά τον D. Winnicot (1971), δεν είναι αρκετό να ορισθεί η ανθρώπινη φύση σε συνάρτηση μόνο με την εξωτερική και εσωτερική ψυχική πραγματικότητα, αλλά και σε συνάρτηση με μια Τρίτη περιοχή: «το τρίτο μέρος μιας ανθρώπινης ύπαρξης, ένα μέρος που δεν μπορούμε να αγνοήσουμε, είναι μια ενδιάμεση περιοχή εμπειρίας, όπου συμβάλλουν τόσο η εσωτερική πραγματικότητα όσο και η εσωτερική ζωή». Ο «εν δυνάμει χώρος» ή περιοχή της ψευδαίσθησης. Ο «χώρος» ανάμεσα στο εγώ και στο μη-εγώ, στον οποίο λαμβάνουν χώρα το παίξιμο, η δημιουργικότητα, η πολιτισμική εμπειρία, η επικοινωνία και η ψυχοθεραπεία. Ο μεταβατικός αυτός χώρος μπορεί να είναι και ο θεραπευτικός χώρος, η θεραπευτική σχέση, όπου ο θεραπευόμενος μπορεί να πειραματιστεί μεταξύ της «πραγματικής ψυχικής του πραγματικότητας» και του «αληθινού φυσικού κόσμου». Είναι ο χώρος όπου βιώνεται η κουλτούρα.
Αν καταστραφεί αυτός ο μεταβατικός χώρος, ο θεραπευόμενος οδηγείται σε μια παθολογική κατάσταση και σε απώλεια της ικανότητας για συμβολισμό, καθώς και της ανάγκης και ικανότητας για χρήση των πρωτογενών μηχανισμών άμυνας. Ως αποτέλεσμα, ο «αληθινός εαυτός» αποκρύπτεται σε ένα περιβάλλον που το βιώνει ως εχθρικό. Παράλληλα, οργανώνεται ο «ψευδής εαυτός» που χαρακτηρίζεται είτε από υπερβολική συμμόρφωση και προσαρμοστικότητα, είτε από έντονη αντιδραστικότητα. Έτσι αναπτύσσεται είτε μια υποταγμένη, δαμασμένη και υπερβολικά «καλή», είτε μια αντικοινωνική συμπεριφορά.
Η θεωρία των Leon & Rebecca Grinbrerg
Οι Grinbrergs (1989) μελέτησαν τα προβλήματα και τις επιπτώσεις στην αίσθηση της ταυτότητας όλων εκείνων που είναι αναγκασμένοι να αλλάξουν χώρα διαμονής. Δίνουν έμφαση στα ιδιαίτερα προβλήματα «εξορίας» όπου η αποχώρηση δεν είναι οικειοθελής και η επιστροφή αδύνατη. Παρομοιάζουν το μεταβατικό χώρο σαν ενδιάμεσο χώρο μεταξύ της χώρας προσέλευσης και της χώρας υποδοχής, σαν χώρο μεταξύ του παρελθόντος και του μέλλοντος, σαν το χώρο μεταξύ της ομάδα προέλευσης και ομάδας υποδοχής.
Διαφορετικά είδη άγχους εγείρονται: άγχος καταδίωξης σε σχέση με την αλλαγή, καταθλιπτικό άγχος κατά το οποίο κάποιος θρηνεί για όλους αυτούς που αφήνει πίσω και για τα χαμένα κομμάτια του εαυτού του καθώς και άγχος εξαιτίας της ανικανότητας να διακρίνει κανείς ξεκάθαρα το παλιό και το καινούριο. Αυτά τα άγχη μαζί με τους πιθανόν παραγόμενους μηχανισμούς άμυνας, παράγουν αυτό που οι Grinbrergs ονομάζουν ψυχοπαθολογία των μεταναστών. Για να αποκατασταθεί ξανά η θετική σκέψη, η επιθυμία και η ικανότητα του να κάνει κανείς όνειρα για το μέλλον, απαιτείται εμπλουτισμός του εγώ και μια πιο έντονη αίσθηση εαυτού. Το θεραπευτικό κράτημα λοιπόν στο μεταβατικό χώρο της ψυχοθεραπείας είναι ιδιαίτερα σημαντικό, ανεξάρτητα από τη θεραπευτική τεχνική, ιδιαίτερα σε περίπτωση που έχει βιωθεί μεγάλη απόρριψη από την χώρα υποδοχής.
Οφέλη της Eικαστικής Ψυχοθεραπείας
Κατά την παρουσίαση που δόθηκε κατά την 3η Ευρωπαϊκή Διάσκεψη 1[i]για την Ψυχοθεραπεία τα οφέλη της παρέμβασης της εικαστικής θεραπείας στους μετανάστες έχουν ως εξής:
- Η εικαστική ψυχοθεραπεία μειώνει την αναγκαιότητα της λεκτικοποίησης, και έτσι ο θεραπευόμενος δεν είναι υποχρεωμένος να γνωρίζει καλά τη γλώσσα της χώρας υποδοχής του.
- Ο θεραπευόμενος μπορεί να χρησιμοποιήσει το δικό του συμβολισμό και να επιλέξει το δικό του ρυθμό έκφρασης, χωρίς να είναι υποχρεωμένος να προσαρμοστεί στη χώρα που τον φιλοξενεί.
- Η εικαστική δραστηριότητα παρέχει ένα ασφαλές πεδίο για να εξερευνηθούν οι θετικές και αρνητικές οπτικές του καθενός, θεραπευτή και θεραπευόμενων.
- Η καλλιτεχνική δημιουργία μπορεί να υποστηρίξει την πολιτιστική ταυτότητα του ατόμου, ιδίως σε περιπτώσεις σύγκρουσης του πολιτισμού μεταξύ των χωρών προέλευσης και υποδοχής
- Άτομα που προέρχονται από χώρες που δεν είναι εξοικειωμένες με την ψυχολογική θεραπεία, βρίσκουν την εικαστική ψυχοθεραπεία λιγότερο τρομακτική και επίπονη σε σχέση με τις συμβατικές – λεκτικές θεραπείες.
- Παρατηρήθηκε, τέλος, ότι οι θεραπευόμενοι της εικαστικής ψυχοθεραπείας έδειξαν σημαντική πρόοδο, ιδιαίτερα στον τομέα της κοινωνικοποίησης, στη διαχείριση των πολλαπλών απωλειών που επισυμβαίνουν κατά τη μετανάστευση και την προσαρμογή στη δύσκολη κατάσταση των νέων συνθηκών εργασίας, διαβίωσης και λήψης πρωτοβουλιών και αποφάσεων.
Βιβλιογραφία
Grinberg L. & Grinberg R., 1989, “Psychoanalytic Perspectives of Migration and Exile”, New Heaven & London, Yale University
Klein Melanie, 1955, “The Psycho-Analytic Play Technique – Its History and Significance”, London, Tavistock
Sue, D.W & SueD, 1999, “Counseling the Culturally different”, New York, John Wiley & Sons
Wadeson, Durkin, Perach, 1989 “Advances in Art Therapy”, New York, John Wiley & Sons
Winnicott D., 1971, “Playing and Reality”, London, New York, Tavistock
Μίτιλης, Σκαλή,2004, «Οδηγός Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης», Αθήνα, Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες.
«Μετανάστες στην Ελλάδα», 2001, επιμέλεια Μαρβάκης, Παρσανόγλου, Παύλου, Ελληνικά Γράμματα
[i] 3η Ευρωπαϊκή Διάσκεψη 1[i]για την Ψυχοθεραπεία από την Ένωση Ψυχιάτρων Ευρώπης στη Χαϊδελβέργη της Γερμανίας το 2003,σύμφωνα με παρατηρήσεις και καταγραφές κατά την εφαρμογή της εικαστικής θεραπείας στο κέντρο SAPPIR στη Βαρκελώνη.
