Η εικαστική θεραπεία, όπως ακριβώς η Αναλυτική Ψυχολογία του C.G.Jung, βασίζεται στις εικόνες. Αυτές αποτελούν τα δομικά στοιχεία του ασυνειδήτου και όχι οι λέξεις.
ΓΙΟΥΝΓΚΙΑΝΗ ΕΙΚΑΣΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ
του Βασίλη Πάσχου, εκπαιδευόμενου εικαστικού ψυχοθεραπευτή
Αλχημεία: Ουροβόρος
«Στο βαθμό που κατάφερα να μεταφράσω τα συναισθήματα σε εικόνες, δηλαδή να ανακαλύψω τις εικόνες που κρύβονταν στα συναισθήματα, μπόρεσα να αποκτήσω εσωτερική ηρεμία. Αν άφηνα αυτές τις εικόνες κρυμμένες, θα κομματιαζόμουν από αυτές .Σαν αποτέλεσμα, έμαθα από το πείραμά μου, πόσο βοηθητικό και θεραπευτικό είναι να βρεθούν οι εικόνες που βρίσκονται πίσω από τα συναισθήματα».
(Carl G. Jung, 1963, Memories, Dreams, Reflections, σελ., 177)
Η ψυχή στην Αναλυτική Ψυχολογία
Η σχέση της εικαστικής θεραπείας με την Αναλυτική Ψυχολογία του C.G.Jung έχει μελετηθεί ελάχιστα, παρόλο που αναπόσπαστο κομμάτι τους είναι οι εικόνες. Πριν δούμε τα κοινά τους στοιχεία, ας δούμε τις βασικές έννοιες Αναλυτικής Ψυχολογίας.
Hψυχή, σύμφωνα με τον Jung,αποτελεί το σύνολο των ψυχολογικών διεργασιών, συνειδητών και ασυνείδητων. Πολυδιάστατο, αυτό-ρυθμιζόμενο σύστημα που αποτελείται από αντιφατικές ενορμήσεις, απαγορεύσεις και συναισθήματα και στοχεύει στη διατήρηση της ισορροπίας ανάμεσα στις αντίθετες ποιότητες. Χαρακτηρίζεται δε από τάση για ανάπτυξη, εξατομίκευση όπως την ονόμαζε ο Jung(Sharp,1998).
Κεντρικό στοιχείο στη θεωρία του Jung είναι ο οραματισμός της διάδρασης μεταξύ των ενδοψυχικών, σωματικών και διαπροσωπικών φαινόμενων. Υποστήριζε πως αυτές οι σχέσεις προέρχονται από έναν «ενιαίο κόσμο», από την πρωταρχική ουσία από την οποία όλα τα πράγματα προέρχονται (Young-Eisendrath και Dawson,2008).Αυτός ο ενιαίος κόσμος, όπου τα πάντα συνδέονται μεταξύ τους και δεν υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο παρελθόν, το παρόν και το μέλλον, ούτε ανάμεσα στα ψυχολογικά και τα φυσικά φαινόμενα, αποτελεί τη βάση της θεωρίας του Jung για το συλλογικό ασυνείδητο, δοχείο όλης της ανθρώπινης εμπειρίας που αποτελείται από τα αρχέτυπα, τα οποία παρουσιάζονται ως εικόνες, όνειρα και συναισθήματα στη συνείδηση.
Στην Αναλυτική Ψυχολογία του Jung η ψυχή δομείται από τα ακόλουθα βασικά αρχέτυπα:
Ego (Εγώ) – Κέντρο της συνείδησης. Ελέγχει την επίδραση του ασυνειδήτου. Στις σχέσεις του ατόμου με τον εξωτερικό κόσμο, το Εγώ περιγράφεται από τον Jung ως «persona». Χαρακτηρίζεται ως ένα σύμπλεγμα (complex) το οποίο ενεργοποιείται για λόγους προσαρμογής σε σχέση με το αντικείμενο (εξωτερικό κόσμο) και είναι ένας συμβιβασμός του ατόμου με την κοινωνία (Degenaar,2010)
Σκιά (Shadow) – Κρυμμένα ή απωθημένα τμήματα του εαυτού (σε αυτή την περίπτωση «εαυτός =Egopersonality» και όχι Self ),που μπορεί να είναι καλά και κακά, και τα οποία το Εγώ έχει απωθήσει ή δεν έχει αναγνωρίσει ποτέ (Papadopoulos,2006).
Πολλοί θεραπευτές (Papadopoulos,2006; Jacobi,1999; Sharp,1998; Skov,2015) συμφωνούν ότι τα φαινόμενα που σχετίζονται με τη σκιά είναι τα πρώτα που χρειάζονται την προσοχή. Μέσω του μηχανισμού άμυνας της προβολής, αρνητικά συναισθήματα -όπως της επιθετικότητα, ζήλειας, φθόνου- αλλά και θετικά -όπως τρυφερότητας και φροντίδας- προβάλλονται στον θεραπευτή (ή στο εικαστικό έργο). Η σκιά έρχεται σε σύγκρουση με τη συνειδητή πλευρά του Εγώ και στην αρχή παράγει ανισορροπία, όπου η αμφιβολία κυριαρχεί και αυτό μπορεί να διαρκέσει αρκετό καιρό, αλλά μπορεί να οδηγηθεί σε μια ένωση (Sharp,1998).
Anima–Πρόκειται για την εσωτερική θηλυκή πλευρά του άνδρα (Papadopoulos, 2006) και συνδέει το Εγώ με το συλλογικό ασυνείδητο (Skov, 2015).OJohnson (2009, σελ.47) αναφέρει ότι η anima είναι η θηλυκή αξία που «εμφυσά ψυχή και δημιουργική έμπνευση» και στην παράδοση και τη μυθολογία έχει αποκληθεί μούσα και οδηγός στον Κάτω Κόσμο. Είναι ο φορέας του νοήματος στη ζωή του άνδρα. Μπορεί να προσωποποιηθεί στα όνειρα από αποπλανητική μέχρι πνευματικό οδηγό και καθορίζει τον τρόπο που ο άνδρας σχετίζεται με τις γυναίκες, επηρεάζοντας τις ιδέες, τα συναισθήματα και τις στάσεις του (Sharp,1998). Όσο παραμένει ασυνείδητη, η anima προβάλλεται, συνήθως στη σύντροφο.
Animus–Πρόκειται για την εσωτερική αρσενική πλευρά της γυναίκας (Papadopoulos, 2006) και συνδέει το Εγώ με το συλλογικό ασυνείδητο. Εκφράζει την εσωτερική φωνή της γυναίκας σχετικά με το «τι είναι ικανή να κάνει» (Skov,2015,σελ.49).
Η γυναικεία φύση αντισταθμίζεται από τα ασυνείδητα, αρσενικά στοιχεία και όταν η γυναίκα ταυτίζεται με τον animus, (ο Jung το ονομάζει animus-possession),η θηλυκή πλευρά (Έρως) έρχεται σε δεύτερη μοίρα έναντι της αρσενικής (Λόγος).
Αρνητικά, εκφράζεται σε παγιωμένες ιδέες, στερεοτυπικές κρίσεις. Η θετική εκδήλωση του animus έχει τη μορφή πνευματικών, φιλοσοφικών ιδεών, μέσω της δράσης και του δυναμισμού. Όπως και η anima στον άνδρα, έτσι και ο animus μπορεί να προβληθεί στο σύντροφο, οδηγώντας σε υψηλές προσδοκίες και δυσλειτουργικές σχέσεις.
Εαυτός (Self ) –Ο Jung περιέγραψε τον Εαυτό ως το ασυνείδητο υπόστρωμα το οποίο προϋπάρχει και από τον οποίο το Εγώ εξελίσσεται. Είναι το αρχέτυπο της ολότητας και το ρυθμιστικό κέντρο της ψυχής (Sharp,1998).Σύμφωνα με τον Jung, υπάρχει κάτι εσωτερικό στον άνθρωπο, το οποίο έχει τη γνώση, σε αντίθεση με το συνειδητό Εγώ. Εμφανίζεται στα όνειρα, στους μύθους και στα παραμύθια ως ανώτερη προσωπικότητα, μέσω της μορφής του βασιλιά, του προφήτη, του σωτήρα κ.λπ. ή ως σύμβολο ολότητας, όπως ο σταυρός, ο κύκλος κ.α. (Sharp,1998; Papadopoulos,2006).
Το Εγώ και ο Εαυτός βρίσκονται σε έναν άξονα που περιγράφει τη σχέση μεταξύ του συνειδητού μέρους και του ασυνείδητου και ο Jung υποστηρίζει πως ο στόχος της θεραπείας είναι να αναπτυχθεί και να υποστηριχθεί η σχέση μεταξύ τους, εφόσον αυτή η σχέση έχει διακοπεί (Skov,2015).
Εάν το συνειδητό μέρος του εαυτού κυριαρχεί στο ασυνείδητο ή το αντίθετο, η ισορροπία στον άξονα Εγώ- Εαυτός βρίσκεται σε μη ισορροπία. Για παράδειγμα, εάν ένα άτομο χαρακτηρίζεται από ένα κυρίαρχο Εγώ και από μικρή σύνδεση με τον ασυνείδητο εαυτό, τότε το άτομο αυτό είναι ευπαθές στο να κατακλυστεί από συναισθήματα τα οποία προέρχονται από το ασυνείδητο.
Εικαστική Θεραπεία και Ενεργός Φαντασία
Η εικαστική θεραπεία, η οποία βασίζεται στην Αναλυτική Ψυχολογία του C.G.Jung, έχει μελετηθεί ελάχιστα, παρόλο που αναπόσπαστο κομμάτι της είναι οι εικόνες, ως δομικά στοιχεία του ασυνειδήτου και όχι οι λέξεις- γλώσσα (Freud, Lacan ).Ο τρόπος που ο Jung προσέγγιζε την εικόνα δεν ήταν αυτός της ερμηνείας του παραγόμενου υλικού. Αντίθετα, ενθάρρυνε τον ασθενείς τοθ να προβούν σε μια ενεργητική σχέση με την εικόνα, μια τεχνική που ονόμαζε «ενεργό φαντασία» (active imagination)Edwards,2004).
Η βασική ιδέα αυτής της κλινικής μεθόδου είναι να κρατήσει μια απόσταση, έναν διαχωρισμό μεταξύ του συμβόλου που αναδύεται από το ασυνείδητο και του συνειδητού Εγώ, ώστε να αναπτυχθεί ο φανταστικός διάλογος μεταξύ του Εγώ και του συμβόλου(Skov,2015).
Στην αντίθετη περίπτωση, όπου δεν υπάρχει διαχωρισμός του Εγώ και του ασυνείδητου, δεν μπορεί να γίνει διάλογος με τη μέθοδο της ενεργού φαντασίας, καθώς το Εγώ μπορεί να είναι συγχωνευμένο με το περιεχόμενο του ασυνείδητου και μπορεί το ασυνείδητο να κυριαρχεί πάνω στο Εγώ ή το αντίθετο, με αποτέλεσμα ο άξονας Εγώ- Εαυτός να είναι εκτός ισορροπίας.
Στην εικαστική θεραπεία, το εικαστικό έργο παρέχει μια κάποια απόσταση, προάγοντας το διάλογο. Σύμφωνα με τη Schaverien (2005), απαραίτητη προϋπόθεση είναι ένα μέρος της προσωπικότητας να μπαίνει στη φαντασία, ενώ την ίδια στιγμή το άλλο διατηρεί την επαφή με την πραγματικότητα και γίνεται παρατηρητής της διαδικασίας. Ο Sharp (1998) υποστηρίζει πως ο ρόλος της ενεργού φαντασίας είναι να δώσει φωνή σε εκείνα τα τμήματα της προσωπικότητας που συνήθως δεν ακούγονται, κυρίως της Σκιάς, της Anima και Animus. Ακόμη και αν το τελικό έργο (ζωγραφιά, γλυπτό, χορός, γραπτό κλπ) δεν ερμηνευθεί, η επαφή και μόνο του δημιουργού με το έργο του (πρόκειται για επαφή διαφορετικών τμημάτων της προσωπικότητας) οδηγεί σε αλλαγή της συνείδησης (Sharp,1998).
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Degenaar, J. (2010).Art as activation of eternal symbols. Taylor and Francis Online: Jung, Myth & Symbol, 6:1, 1-17.
Edwards, D. (2004).Art Therapy. London: Sage Publications.
Gussak, D., E., Rosal, M., L. (2016).The Wiley Handbook of Art Therapy .West Sussex: John Wiley & Sons, Ltd.
Jacoby, M. (1999).Jungian Psychotherapy and Contemporary Infant Research. Basic Patterns of Emotional Exchange. London: Routledge.
Johnson. R.A. (2009).Αγκαλιά με την ουράνια γυναίκα. Η ενσωμάτωση των θηλυκών αρχετύπων στη ζωή του άνδρα. Αθήνα: Ίσις.
Jung, C.G. (1963).Memories, Dreams, Reflections. New York: Vintage Books.
Papadopoulos, R. (2006).The Handbook of Jungian Psychology. East Sussex: Routledge.
Schaverien, J. (2005).Art and active imagination: Reflections on transference and the image. International Journal of Art Therapy, December 2005; 10(2): 39_/52.
Sharp, D. (1998).Jungian Psychology Unplugged: My life as an elephant. Toronto: Inner City Books.
Young-Eisendrath, P., Dawson, T. (2003).The Cambridge companion to Jung (2nd Ed).Cambridge University Press.
