Συζήτηση με τη Μαίρη Κόντη, Εικαστική Ψυχοθεραπεύτρια, Εικαστικό, Εκπαιδευτικό
«Η ρευστή δομή του ονείρου, εξάπτει την φαντασία μου. Το παιχνίδι των μεταμφιέσεων και των συνειρμών τους, τροφοδοτεί τα έργα μου. Επηρεάζει τον τρόπο που συνθέτω τις εικόνες μου»
Με τη Μαίρη Ζυγούρη συναντηθήκαμε στο σπίτι της, με καλό φθινοπωρινό καιρό, ανοιχτές μπαλκονόπορτες, μια μέρα πριν τα γενέθλιά μου. Την γνωρίζω πάρα πολλά χρόνια, είχα πάντα μαζί της μια ανοίκεια (όπως χρησιμοποιεί ο Φρόιντ τον όρο) αίσθηση επειδή έχει το ίδιο όνομα με εμένα. Όταν μιλάει η Μαίρη, η φωνή της είναι αργή, ελαφριά βραχνή, σαγηνευτική σίγουρα, τα μάτια της λάμπουν πάντα και πολύ γρήγορα αντιλαμβάνομαι την αύρα της ξέχειλης ζωτικότητας του σώματός της μέσα στο δωμάτιο, το εργαλείο της δηλαδή.
Την «ακολούθησα» στις περιγραφές των έργων της, όσο και στις διαδρομές της performance, μια εξαιρετική απαιτητική πρακτική της τέχνης. Σε καμία από αυτές τις -performative ουσιαστικά- συνεντεύξεις δεν προετοιμάζω κάτι, αφήνω την εξέλιξη της συζήτησης εντελώς στην τύχη. Με την Ζυγούρη, η συζήτηση έφτασε σε ένα σημείο που δεν μπορούσα να διανοηθώ καν, ούτε κι εκείνη, όπως παραδέχτηκε εκ των υστέρων.
Για τους εικαστικούς ψυχοθεραπευτές, ειδικά αυτούς που εργάζονται με παιδιά και εφήβους, η αφήγηση της Ζυγούρη θα αποτελέσει μια επιβεβαίωση ότι η τέχνη, ή μάλλον το «να κάνεις τέχνη», είναι μεγάλη λύτρωση, ειδικά όταν τα εφηβικά χρόνια σημαδεύονται από τραυματικό γεγονός. Γίνεται συνταξιδιώτης όσο και η αιτία για μια πορεία στη ζωή γεμάτη πλούτο και μοναδικές εμπειρίες. Στο έργο της η σχέση με τους άλλους είναι αναπόσπαστο κομμάτι, δεν νοείται performance χωρίς τον Άλλο, στην περίπτωση της Ζυγούρη βέβαια μιλάμε για τη δημιουργική ενεργοποίηση ολόκληρης κοινότητας.
Η απομαγνητοφώνηση της συζήτησης προκάλεσε έντονη την αίσθηση ότι είχα συμμετάσχει σε μια performance εικαστικής ψυχοθεραπευτικής συνεδρίας. Με είχε εκείνη προσκαλέσει σε αυτό ή εγώ; Είναι που έχουμε το ίδιο όνομα άραγε; Σε κάθε περίπτωση, το κείμενο που ακολουθεί έχει νόημα να αναγνωσθεί και ως μια υπενθύμιση για το περιεχόμενο της θεραπευτικής συνεδρίας. Αυτό που κυρίως ανταλλάσσεται είναι η σχέση, το γνωρίζουμε αυτό. Θα μπορούσε ενδεχομένως μια συνεδρία να νοηθεί ως μια performance, να είναι η ίδια ολόκληρη ένα έργο τέχνης;
«Τα βιβλία ήταν αυτά που μου άρεσαν πιο πολύ. Έχω αυτή τη μανία με τα αντικείμενα. Συλλέγω αντικείμενα πολλά χρόνια τώρα, από την πτυχιακή μου. Δεν τα επιλέγω βάσει της χρήση τους, όσο της γεωμετρίας, της αισθητικής τους. Γίνονται άλλωστε εξαρτήματα των αφηρημένων μηχανών μου. Γίνονται props για τις performance μου. Το κοινό χαρακτηριστικό τους είναι η κλίμακα. Στα μέτρα μου. Θηλυκά. Όσο χρειάζεται για να μπορώ να τα ελέγξω και να τα προσαρμόσω. Έχω ιδιαίτερη προτίμηση στο πλαστικό. Μαζεύω άλλοτε συστηματικά και άλλοτε το αφήνω στο τυχαίο.
»Θυμάμαι όταν πήγαινα κάθε Κυριακή στο παζάρι στο Μοναστηράκι, θυμάσαι ,έφτανε μέχρι την γέφυρα Πουλοπούλου. Είχα κάνει φιλίες με την Ένωση Ρακοσυλλεκτών και με άφηναν να μπαίνω στις αποθήκες τους. Εκεί μέσα χανόμουν, όπως χάνεται κάποιος μέσα σε ένα μουσείο ή μια βιβλιοθήκη. Απαιτείται τρομερή συγκέντρωση. “Σκανάρεις” κυριολεκτικά τον χώρο για να βρεις το αντικείμενό που σου λείπει. Εκείνο που μπορεί να είναι χρήσιμο. Αυτό που είναι δικό σου και δεν το ξέρεις ακόμα. Κάτι ανάλογο συμβαίνει και με τα βιβλία. Είναι σα να τα συναντάς. Κοίτα, προχθές έπεσα πάνω σ΄ αυτό το λεύκωμα με τα διαστημόπλοια του 1979, μόλις 10 χρόνια από την πρώτη προσεδάφιση στο φεγγάρι. Για τα δικά μου κριτήρια είναι ένας θησαυρός. Με αυτά τα σχέδια, μπορούμε θα κάνουμε τρομερά πράγματα.
»Έκανα Ζωγραφική στην Καλών Τεχνών της Αθήνας, ήμουν στο εργαστήριο της Παπασπύρου. Αποφοίτησα το 2000, λέγαμε θυμάμαι “είμαστε η γενιά της χιλιετίας”. Μετά συνέχισα στο Λονδίνο. Έκανα το Master Fine Arts στο Chelsea.Τα χρόνια του Λονδίνου ήταν πολύ σημαντικά για μένα. Διαμόρφωσα ουσιαστικά την εικαστική μου γλώσσα. Συχνά κοιτάω τα έργα που έκανα τότε. Οι σουρρεαλιστικές μου καταβολές ήταν ήδη εκεί, από τότε.
»Αυτά εδώ τα έργα είναι οι κυματομορφές που εκπέμπει ο εγκέφαλός μας κατά τη διάρκεια του ύπνου. Αυτό εδώ, το πρώτο, είναι τα εγκεφαλικά κύματα κατά τη διάρκεια του REM. Ίχνη ονείρου [φωτ1].
»Ναι. Είναι από φύλλα χρυσού. Μακάρι να είχα το χώρο να τα κοιτάω οριζόντια. Αλλά, ναι, γίνονται κάτι άλλο, έτσι κρεμασμένα κάθετα, δίνουν την αίσθηση μιας μινιμαλιστικής γεωμετρίας. Συγγενεύουν με ζωγραφική της Arte Informale του ’50. Όλα μαζί είναι πέντε, όσες και οι φάσεις του ύπνου. Είναι μέρος μιας σύνθετης εγκατάστασης, σχεδιαγράμματα, αντικείμενα ready-made, εικόνες, δράσεις που προστίθενται σιγά σιγά όσο προχωράει η έρευνα. Το κάθε στοιχείο έχει το λόγο του.
Φωτ.1 Brain Waves (NREM)No 5, 2020 @Courtesy of the artist
»Στην αρχή, κατέγραφα τα όνειρα μου για προσωπικούς λόγους. Έπαιξαν και παίζουν ακόμα σημαντικό ρόλο στην ψυχανάλυσή μου. Με σώσανε πραγματικά.
»Πιο συστηματικά τα τρία τελευταία χρόνια κάνω έρευνα γύρω από το όνειρο και για το όνειρο. Απαλλαγμένη από τα αυστηρά πλαίσια της επιστήμης, με το ένστικτο, οδηγούμαι από το ένα πεδίο στο άλλο. Η ματιά του καλλιτέχνη είναι διαφορετική. Ξεκίνησα από την επιτελεστικότητα του ύπνου στην Αρχαιότητα και την ονειροκριτική τέχνη. Παράλληλα ψυχανάλυση, τα κλασσικά, Freud, η ερμηνεία των ονείρων. Είναι ένα πεδίο έρευνας πολύ ευρύ. Βρήκα τα πειράματα της νευροεπιστήμης άκρως εμπνευστικά. Πώς μπορεί να εκφραστεί μέσα από τις πρακτικές της performance; Είναι πρόκληση για μένα. Μπορούμε να μοιραστούμε τα όνειρα μας με τους άλλους; Οι ονειρικές αφηγήσεις θα μπορούσαν να είναι ένα ανθρωπολογικό υλικό προς καλλιτεχνικό πειραματισμό; Πώς μπορεί το όνειρο να γίνει ένα βιοπολιτικό εργαλείο; Για μένα συνδέεται άμεσα και με τη φεμινιστική θεωρία. Δεν ξέρω αν έχεις υπόψιν σου ένα καταπληκτικό κείμενο της Helèné Cixous που μιλάει για το Σχολείο των Ονείρων. Όλες θα έπρεπε να περάσουμε από το σχολείο των ονείρων για να μπορέσουμε να χειραφετηθούμε και να σπάσουμε όλους αυτούς τους … [κενό].
»Αυτός εδώ είναι ο βαθύς ύπνος. Κοίτα, πόσο ανοιχτές καμπύλες. Υπάρχει εγκεφαλική δραστηριότητα, δεν σταματά να επεξεργάζεται. Σε αυτή τη φάση (ΝREM), ό,τι κι αν ονειρευόμαστε δεν καταγράφεται στη μνήμη του συνειδητού. Η επιστήμη το ονομάζει διαφορετικά. Δεν με ενδιαφέρει να είμαι ακριβής στις ορολογίες και τα λοιπά, τα μελετώ με τον δικό μου ποιητικό τρόπο. Παρατηρώ τις διακυμάνσεις των νευρώνων. Είναι σαν μια άγνωστη περιοχή. Μη-απεικονίσιμη. Στα σκοτάδια, στις πολύ βαθιές συχνότητες, εκεί, εκεί μου αρέσει να σκέφτομαι, ότι εκεί πέρα είναι η περιοχή αυτού που ψάχνω να πω. Ίσως Εκεί.
Να σου δείξω αυτό; Να το ανοίξω; Κουράζομαι να το κοιτάω και γι΄ αυτό το σκεπάζω. Ζω μαζί τους. Να, πως είναι σε αυτή τη φάση το πρώην ενυδρείο μου. Το αλλάζω συνέχεια. Κάποια δεν προλαβαίνω και να τα φωτογραφήσω. Άλλα όμως είναι σταθερά εδώ. Να, κοίτα, αυτό είναι ένα ιατρικό μοντέλο καρδιάς, σε πραγματικό μέγεθος. Αυτό το κορίτσι; Είναι ένα από τα μοντέλα του Εμπειρίκου, δεν θυμάμαι τώρα το όνομά της, είναι δεκαέξι χρονών. Η εικόνα της, είναι αρχέτυπη κάπως [φωτ2].
Φωτ.2 H Κόρη , Photograph,2019, @Courtesy of the artist
»Μου αρέσουν τα διαγράμματα, τα εντάσσω στα δικά μου συστήματα. Το τύπωμα το πήρα σήμερα. Αυτό εδώ, η κόκκινη περιοχή είναι τα κέντρα του εγκεφάλου που ενεργοποιούνται στο όνειρο. Μηχανιστικά δεδομένα δηλαδή. Μοιάζουν με τις διαδρομές που κάνουμε στις πόλεις. Πολλά κέντρα. Πολλή κυκλοφορία.
»Ο ύπνος, είναι πολύ σημαντικός. Το άλφα και το ωμέγα. Κοιμάμαι πολύ καλά. Προσπαθώ να κρατάω σταθερό το ωράριο του ύπνου μου. Μια παρά τέταρτο με εννιά το πρωί εκεί περίπου. Καταφέρνω να σημειώσω τα πρωινά όνειρα, και πολλά από τα μεσημεριανά. Χρειάζεται μια κάποιου είδους εξάσκηση, να κρατάς την μνήμη ενεργή. Το όνειρο γίνεται εργαλείο. Η ρευστή δομή του ονείρου, εξάπτει τη φαντασία μου. Το παιχνίδι των μεταμφιέσεων και των συνειρμών τους, τροφοδοτεί τα έργα μου. Επηρεάζει τον τρόπο που συνθέτω τις εικόνες μου, τις συναρμογές των αντικειμένων. Χαρακτηρίζει τις performance μου. Τον τρόπο που κάνω μοντάζ. Αλλά και τα έργα επηρεάζουν τα όνειρα μου. Λες οι καλλιτέχνες να βλέπουν αλλιώτικα όνειρα;
»Αυτός ο χώρος είναι το σπίτι και εργαστήριο. Αν μπορούσα θα ήταν διαφορετικά. Πάνε πολλά χρόνια που δεν έχω εργαστήριο. Εξ ανάγκης και τα δύο μαζί. Άλλες φορές γίνεται πιο σπίτι και άλλες πιο εργαστήριο. Μέχρι το 2010 είχα ένα μεγαλύτερο σπίτι, κάπως νεοκλασικό. Εκεί κατάφερνα “να ανοίγω την πόρτα και να κλείνω την πόρτα”. Έφυγα γιατί δεν είχε αρκετό φως, οι μονοκατοικίες ανάμεσα σε πολυκατοικίες δεν έχουν αρκετό φως, όσο ωραίες κι αν είναι. Εδώ μένω τα τελευταία πέντε χρόνια. Γενικά, έχω αλλάξει ένα σωρό σπίτια.
»Μετά το Λονδίνο, το 2005 συνεργάστηκα και έγινα μέλος ενός δικτύου στην Ιταλία, αρχιτεκτόνων, καλλιτεχνών, κινηματογραφιστών, ανθρωπολόγων. Έκανα αρκετά projects μαζί τους σε πολλές πόλεις. Έμαθα στην πράξη πώς η πόλη, το τοπίο γίνεται ένα δυνητικό εργαστήριο; Πώς μέσα από τη σχέση με τους άλλους, μπορείς να “παράξεις” έργο; Ήταν καταπληκτικά ανοίγματα για εμένα, που δεν τα είχα μάθει ούτε στο Λονδίνο ούτε στην Καλών Τεχνών. Ήμουν τυχερή. Όλα αυτά τα projects με εξασφαλισμένα τα έξοδα και την παραγωγή μου έδωσαν τη δυνατότητα να πειραματιστώ στο “πεδίο”. Να συνεχίζω να σκέφτομαι, μαζί και μέσω της πράξης. Να βλέπω τα όρια, τις αδυναμίες και τις δικές μου αδυναμίες. Πήρε φόρμα σε μια υβριδικού τύπου μεθοδολογία. Site specific performative practices. Δανείζομαι στο “πεδίο” πρακτικές ψυχογεωγραφίας, ανθρωπολογίας, ακτιβισμού, ανάλογα με την ταυτότητα του τόπου και την κοινότητα. Η συνάντηση με τους ανθρώπους συνδιαμορφώνει το τελικό έργο.
»Για δεκατέσσερα χρόνια, έζησα τη ζωή του νομάδα. Ένα μήνα on the road, μετά ένα μήνα εκεί. Μετά εδώ. Για περίπου πέντε με έξι χρόνια έκανα πολλά residencies και εκτός Ιταλίας. Σαν εδώ, να επέστρεφα εδώ μέχρι να ξαναφύγω. Στην Ιταλία είχα την τύχη να μπω σ΄ένα σύστημα τέχνης πιο δομημένο. Έχουν παράδοση στην Τέχνη αιώνων. Η νοοτροπία τους, ακόμα και σήμερα, πάνω στην Τέχνη και τον καλλιτέχνη, κάνει τη διαφορά. Μετά ερχόμουν στην αθηναϊκή πραγματικότητα και κάποια κομμάτια δεν τα έβρισκα. Έβρισκα όμως άλλα. Τους φίλους μου. Ιδέες. Ιδιαίτερα στα χρόνια της κρίσης η διαφορά ήταν πολύ έντονη. Με όλες αυτές τις μετακινήσεις από τόπο σε τόπο, κάθε φορά σε διαφορετικό πλαίσιο, ανακαλύπτεις «άλλους» εαυτούς. Έλεγα πως έχω άλλον εαυτό εκεί, άλλον εδώ. Γιατί η μετακίνηση είναι τελικά και εσωτερική. Ο/Η καλλιτέχνης διαθέτει τον εαυτό του/της, σε διαρκή μεταμόρφωση. Μπαίνει και βγαίνει, σε περσόνες, σε καταστάσεις, ερευνητικά πεδία, άλλες γλώσσες. Η τακτική του χαμαιλέοντα. Μεγάλη σπατάλη. Μεγάλη έκθεση. Έξι μήνες στη «ρούγα» δεν είναι εύκολο πράγμα. Χρειάζεται ένας «ισχυρός άξονας», μια στενή σχέση με τον εαυτό, για να καταφέρει η δουλειά όλη μαζί να έχει ενότητα, συνέχεια και εξέλιξη. Σίγουρα όλες αυτές οι πρακτικές με έχουν πλουτίσει. Αλλά δε σου κρύβω πως έφτασε η στιγμή που είπα, “ουφ, θέλω να καθίσω σπίτι μου, να έχω μαζί, όλα μου τα βιβλία, τα φορέματά μου, έχω ανάγκη να επιστρέψω στη βάση, να οργανώσω ξανά το μέσα μου, να κάνω μια μεταστροφή, σε πιο εσωτερικά πεδία”».
[ξεφυλλίζω το βιβλίο με όλα τα έργα της]
«Το έργο στην Ελευσίνα είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα μια τέτοιας πρακτικής. Συνολικός χρόνος προετοιμασίας στο “πεδίο”, εννέα μήνες [Φωτ.3]. Η διαδικασία είναι εξίσου σημαντική. Ολοκληρώθηκε με μια συλλογική performance στην πόλη. Υπήρξε από την κοινότητα, μεγάλη συμμετοχή. Από το συνολικό υλικό, προέκυψε ένα υβριδικό βίντεο/ποίημα και βιβλίο/κατάλογος. Ο συνδυασμός αυτών των δύο μέσων θεωρώ ότι καταφέρνει να αποτυπώσει καλύτερα τέτοιου είδους εγχειρήματα.
Φωτ.3 Venus of the Rags\IN TRANSIT\ELEUSIS, 2014. @Courtesy of the artist, Prometeo Gallery di Ida Pisani, Milan.
»Αυτό το έργο το έκανα στο Μπάρι, “Movimento in Semi-Libertà” [φωτ.4 ]. Έκανα ένα casting στην κοινότητα και ζήτησα να δουλέψουμε πάνω στην ιδέα των alter ego, που ο καθένας περιέχει. Μέσω ενός απλού μηχανισμού, κάθε performer ενωνότανε με δυο alter ego του, σε φυσικό μέγεθος. Επέλεξα η performance να γίνει μέσα στους χώρους μιας πρώην φυλακής. Αν πας πιο πίσω [στο βιβλίο] θα δεις το μηχανισμό που προσαρμοζόταν στο σώμα. Δυο άξονες από τον θώρακα, τους αστραγάλους και τους καρπούς. Έτσι κάθε κίνηση ενώνεται με τα δύο alter ego. Ως ένα. Φτιάξαμε ένα μοναδικό πλήθος! Τι χαρά!
Φωτ.4 Movimento in Semilibertà, 2015, @Courtesy of the artist
»Ξαναέβαλα σε δράση τον μηχανισμό, μαζί με έγκλειστους/ες στις φυλακές Διαβατών στη Θεσσαλονίκη. Πειραματιστήκαμε για μια βδομάδα πάνω στην ιδέα του Φρανκεστάιν, ως ένα σώμα που απαρτίζεται από πολλά κομμάτια διαφορετικά, άλλων, πολλών. Έτσι φτιάχτηκαν δύο ανδρικές και δυο γυναικείες περσόνες/μαριονέτες. Συλλογικά alter egos [Φωτ.5]. Έγινε η έκθεση στο μουσείο, αλλά δεν καταφέραμε να “περφορμάρουμε” και στην πόλη. Μας σταμάτησε η πανδημία.
Φωτ.5 Οι Frankestain και οι Νύφες του,ΔΙΑΒΑΤΑ 2018. @Courtesy of the artist
»Αυτή η performance έγινε στην Κωνσταντινούπολη, στο Ταρλάμπασι, σε ένα χαμάμ που λεγόταν ο Λουτρός του Συντάγματος (1911) [ φωτ.6]. Έτσι λεγότανε. Υπήρχε επιγραφή απέξω, στα ελληνικά. Το πιο σημαντικό ήταν ότι μεταφράστηκαν και επιτελέστηκαν συλλογικά σε τρεις γλώσσες -ελληνικά, τουρκικά και αρμένικα- τα 10 ready-made άρθρα Συντάγματος που είχα “κατασκευάσει”.
Φωτ.6 Bath of the Constitution,@Courtesy of the artist
[διαβάζω] --Έχω το δικαίωμα να μιλώ. Έχω τον ωκεανό για να πίνω άρα υπάρχει βαθύς ωκεανός, όπου η έννοια του δικαιώματος σβήνει από μόνη της.
[διαβάζω] ---Άρα έχω μιλήσει.
[επαναλαμβάνει η ΜΖ] --Άρα έχω μιλήσει.
[λέει η ΜΖ] «Είναι από τρεις διαφορετικές πηγές. Καμιά φορά κι εγώ ξεχνάω από πού τα πήρα. Μπαίνω βαθιά στο ετερόκλητο υλικό που συλλέγω. Ο τρόπος που μεταφράζω τις συνδέσεις είναι το έργο μου».
[σιωπή]
«Αυτό είναι το project στην Κοκκινιά πάνω στα αρχεία της Καραβέλα από την performance του 1979 [φωτ.7]. Έξι μήνες στο πεδίο. Εγκατέστησα το εργαστήριο μου εκεί. Κάναμε ένα εργαστήριο performance με μαθητές λυκείου της περιοχής. Πώς μπορούμε να ενσωματώσουμε την ιστορία και το συλλογικό τραύμα; Πρέπει να δεις το βίντεο. Αυτό το έργο πέρα από την Documenta στο Κάσελ δεν έχει προβληθεί. Δεν έχει βρει ακόμα την τύχη του. Για μένα είναι από τα πιο σύνθετα και ολοκληρωμένα project της πρακτικής μου.
Φωτ.7 ROUND UP PROJECT-,Κοκκινιά M.K. 1979, Κοκκινιά Μ.Ζ.2017 @Courtesy of the artist and D14, Prometeo Gallery di Ida Pisani, Milan
»Αυτό είναι στην Οστάνδη [φωτ.8]. Ξεκινάει από μια τοιχογραφία του Paul Delvaux, δέκα γυναικείες φιγούρες με φόντο τον περίφημο Φάρο της Οστάνδης. Γύρισα την απεικόνιση σε κέντημα και το μοίρασα σε πέντε γυναίκες στη Νότια Κρήτη, που το ολοκλήρωσαν πέντε γυναίκες στην Οστάνδη. Τα γυρίσματα για το βίντεο της έκθεσης και στους δύο τόπους ήταν μοναδική εμπειρία.
Φωτ.8 J’reviens toujour, 2018. @Courtesy of the artist
»Σε αυτή την έκθεση δεν ήσουν κι εσύ στο ΚΟΔΡΑ, που έχουμε κι αυτή τη φωτογραφία με το πράσινο παπούτσι [φωτ.9];
Φωτ.9 Η Ζυγούρη αναφέρεται σε αυτή τη φωτογραφία που τράβηξα κατά τη διάρκεια συζητήσεων το 2006 στη Θεσσαλονίκη, όταν συμμετείχαμε στο ετήσιο project σύγχρονων έργων τέχνης στο ΚΟΔΡΑ.
»Σε τέτοιου είδους projects ξεκινάς από μια μεγάλη κατάφαση. Ότι το ποίημα, το έργο, είναι δυνατό να γίνει μέσα στο πραγματικό, μαζί με τους άλλους. Δεν αφορά μόνο και αποκλειστικά το σύστημα της Τέχνης. Η διαδικασία της Τέχνης βιώνεται μέσα στην κοινότητα. Ο καλλιτέχνης στο ρόλο του καταλύτη, του μεσάζοντα, ζητά “παράλογα” πράγματα, αρχικά. Προσπαθεί να βρει τα κενά, να γλιστρήσει και να συντονιστεί με τη δική τους πραγματικότητα. Να προσφέρει τελικά κάτι, που δεν ήξεραν ότι το είχαν ανάγκη.
Μέσω της έρευνας, εντός και εκτός του “πεδίου”, με συλλογή ετερόκλητων στοιχείων, που μπορεί να είναι ιστορικά αρχεία, συνεντεύξεις, χειρονομίες, κουτσομπολιά κ.α., φτιάχνεται ένας κοινός νοητός τόπος, γύρω-γύρω. Από εκεί, με έμμεσο, ποιητικό τρόπο τεστάρει τα όρια των θεσμών, παγιωμένων αντιλήψεων. Καταφέρνει να κάνει μια οργανική κριτική. Με ποιητικότητα. Πάντα με ποιητικότητα. Με ενδιαφέρει, πώς ξεκινώντας από έργα της Ιστορίας της Τέχνης, από μικρά επεισόδια, μπορούμε να συνδεθούμε συλλογικά στο παρόν. Ακόμα και αν είναι “προϊόντα” μιας φανταστικής κατασκευής του/της καλλιτέχνη, μπορούν να γίνουν ενσωματωμένες εμπειρίες μέσω της performance. Να γίνουν γνώση, μνήμες. Έχω δει να γίνονται σούπερ υπερβατικές και ποιητικές πράξεις μέσα στη διαδικασία. Από εκεί που δεν το περιμένεις. Πρέπει να είσαι με τις κεραίες σου ανοιχτές, συνέχεια.
»Με αυτό το γυάλινο κουτί [μου το δείχνει] είμαι ερωτευμένη αυτό τον καιρό, δεν έχω βαρεθεί ακόμα να το κοιτάω. Μια μέρα καθώς τίναζα τα χαλιά, έφυγε αυτό το ψάθινο χερούλι, σαν μεγάλο δακτυλίδι, και το ένωσα με τα σπασμένα χρυσά ποδαράκια της κουκουβάγιας [φωτ.10 ].
Φωτ.10 Magic trace no 22,2020@Courtesy of the artist
»Με την πανδημία και τα lockdown όλα έχουν συρρικνωθεί. Ο δημόσιος χώρος, η φυσική παρουσία του καλλιτέχνη, του κοινού, οι μετακινήσεις. Πρωτοφανείς αλλαγές. Υπό αυτές τις συνθήκες, από την άλλη, η ανάγκη για δημιουργικότητα, η ανάγκη για Τέχνη, θεριεύει.
Σε προσωπικό επίπεδο με τα lockdown, έχω βρει το χρόνο μου. Ξανακοιτάω όλα όσα δεν είχα τον χρόνο να ολοκληρώσω. Με τα μέσα που αναγκαστικά διαθέτω, οι δρώντες γίνονται τα αντικείμενα, το σώμα μου. Δρουν μέσα σε ένα μικρόκοσμο, συρρικνωμένο. Γίνονται μέρος των ονειρικών αφηγήσεων που προσπαθώ να φτιάξω».
[λέω, το όνειρο είναι σαν να δουλεύεις πάνω στον κόμβο, με τον κόμβο]
«Ναι. Σε αυτό το σημείο λέω ή να το κλείσουμε ή να συζητήσουμε και αυτό. Δεν το έχω πει. Γενικότερα δεν το λέω, αλλά είμαι σε φάση που θα ήθελα να το μοιραστώ. Ένα συμβάν που έχει σημαδέψει αυτό που είμαι αλλά και την πρακτική μου τελικά.
»Στα 17 μου, στην 3η Λυκείου, το ‘91 μαζί με τους συμμαθητές μου, πηγαίναμε στη σχολική πενταήμερη εκδρομή στην Κέρκυρα. Ξεκινήσαμε νύχτα, εκεί γύρω, πριν το ξημέρωμα, συνέβη ένα τραγικό δυστύχημα. Το πούλμαν έχασε τον έλεγχο και έπεσε από μια γέφυρα στον Αχελώο. Αν ήταν λίγο πιο πέρα θα είχαμε πέσει στο ποτάμι. Είχε ένα βράχο σε εκείνο το σημείο και το λεωφορείο έσπασε στη μέση. Πεθάναν πέντε παιδιά και πολλοί τραυματίστηκαν. Εγώ πίσω-πίσω, εγκλωβίστηκα κάτω από τα συντρίμμια. Έμεινα ακινητοποιημένη, παγιδευμένη κάτω στο σκοτάδι. Μόνο άκουγα, δίπλα. Ο χρόνος χάθηκε εκεί κάτω. Μέχρι να με βγάλουν, από τους τελευταίους. Εγώ έζησα. Δεν είχα χτυπήσει σοβαρά στο σώμα, όσο άλλοι, αλλά το ψυχολογικό σοκ ήταν μεγάλο. Σε όλο αυτό, δεν ήμουν μόνη μου, ήτανε όλοι μου οι φίλοι, οι αγαπημένοι, μαζί. Συλλογικό το τραύμα. Το έχω δουλέψει, το δουλεύω στην ψυχανάλυση. Δεν τελειώνει. Εξελίσσεται όμως, μαζί με μένα. Είχα ήδη ξεκινήσει να ζωγραφίζω κρυφά, από τα 15 μου. Έκρυβα τις ζωγραφιές μου, κάτω από το κρεββάτι. Ήταν ο δικός μου χώρος. Ζωγράφιζα από την επόμενη μέρα του δυστυχήματος. Ήταν αδύνατο να μην … [κενό]. Για μένα η Τέχνη είναι ένα με τη θεραπεία. Μέσω της Τέχνης μπόρεσα να εκφράσω αυτό που τα λόγια αδυνατούν να πουν.
»Μεγάλωσα σε πολυμελή οικογένεια. Είμαστε τέσσερα αδέλφια. Τρία κορίτσια και ένα αγόρι, με μικρή διαφορά μεταξύ μας. Εγώ είμαι η δεύτερη. Και οι δυο γονείς κατάγονται από την Καλαμάτα. Γεννήθηκα 15 Αυγούστου, “με τ’ όνομά μου”, είπε η γιαγιά μου, και με έβγαλαν Μαρία. Όλοι όμως, απ’ την αρχή, με φωνάζουν Μαίρη.
»Στα παιδικά μου χρόνια, κυριαρχεί το παιχνίδι. Ήμασταν τέσσερις εμείς, ο καθένας είχε τον φίλο του, μπορείς να φανταστείς τι γινόταν. Θυμάμαι ομαδικά παιχνίδια στις γειτονιές. Με τα ποδήλατα στους δρόμους. Έχω μια ανάμνηση ελευθερίας και έλλειψης αίσθησης κινδύνου. Τα αμάξια ήταν πολύ λιγότερα. Νομίζω αυτή η ανάγκη μου και μετά τη Σχολή, να κάνουμε ομάδα όπως την ομάδα Φιλοπάππου, ήταν μια φυσική συνέχεια για μένα. Το εργαστήριό μου στο Θησείο ήταν το ορμητήριό μας. Πέρα από τα trend της τέχνης κάθε εποχής.
»Έχω πολύ έντονη ζωτικότητα, δεν ξέρω πώς να στο πω. Θα μπορούσα να είμαι αθλήτρια, κολυμβήτρια. Παρόλες τις ώρες μελέτης, με τη θεωρία, τις ιδέες, την έρευνα μέσα στην γλώσσα, δεν μου αρκεί. Μετά πρέπει οπωσδήποτε να καταλήξουν στη δράση. Να βιωθεί και από το σώμα. Απαιτεί πολλή ενέργεια, όλο αυτό. Επανέρχομαι συχνά σε αυτό, είναι σαν … [κενό]. Θέλω να πω, όλα αυτά τα έργα αν τα κοιτάξεις υπό το βλέμμα του τραύματος, μπορεί και να βγάζει νόημα η πορεία μου. Από τις πρώτες performance στο Γκαράζ, με το νυχτικό του δυστυχήματος, μέχρι και τα πιο συλλογικά, τα πιο εξωστρεφή [φωτ.11]. Ίσως για αυτό να με ενδιαφέρουν τόσο πολύ, τα the lines of flight , που λέει ο Deleuze για τον Κάφκα. Ειδικά με την performance με κάνει να μην … [κενό].
Φωτ.11 WAY OUT, 2004 ,@Courtesy of the artist
»Με τους συμμαθητές μου έχουμε χαθεί. Παρόλα αυτά έχουμε, νομίζω κάτι κοινό μεταξύ μας. Φοβόμαστε ότι όταν επιθυμούμε κάτι πολύ, κάτι θα συμβεί και δεν θα γίνει. Από απόσταση, θα έλεγα ότι ίσως αυτή η μανία μου να προσπαθώ να τα έχω όλα οργανωμένα, υπό έλεγχο, ίσως να φοβάμαι να μην … [κενό]. Από τον φόβο να μη συμβεί το αναπόφευκτο.
»Θέλω τώρα να γίνεται γιορτή, να γίνεται χαρά, να γίνεται ποίηση. Γιατί κακά τα ψέματα όσο και αν αναμετριέμαι με το δικό μου σώμα, το θαυμαστό, νομίζω, γίνεται όταν ενώνονται οι δυνάμεις και οι ενέργειες με τους άλλους. ΄Όταν μοιράζονται οι εμπειρίες, τα συναισθήματα. Χωρίς πολλές θεατρικότητες».
[ακούω ένα πρόσφατο ηχητικό έργο της]
«Δεν είναι πιρουέτες αυτά που κάνουμε με τα μυαλά μας τώρα;»