Της Αγγέλας Μυλωνάκου, Εικαστικής Ψυχοθεραπεύτριας, Κοινωνικής Λειτουργού, Ηθοποιού
Μιλώντας για δεσμό, έρχεται στο νου μία στενή, ζεστή σχέση αγάπης ανάμεσα στους ανθρώπους. Η γνωστή θεωρία του δεσμού (attachment theory) προέκυψε από τη συνδυασμένη δουλειά του John Bowlby και της Mary Ainsworth. Μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, στην προσπάθειά του να εξηγήσει τη θλίψη των μικρών παιδιών, ο Bowlby υπέθεσε ότι θα πρέπει να υπάρχει κάποιος μηχανισμός που να παρέχει ισορροπία μεταξύ της ανάγκης του βρέφους για ασφάλεια και της ανάγκης του για εξερεύνηση και μάθηση. Αυτόν το μηχανισμό αποκάλεσε «δεσμό», και τις αρχές που πλαισίωναν θεωρητικά αυτή την ιδέα «θεωρία δεσμού».
Σύμφωνα με τον Bowlby, όταν εγκαθιδρυθεί η συμπεριφορά δεσμού, το βρέφος αναπτύσσει και εσωτερικεύει «μοντέλα διεργασίας» (internal working models), τα οποία αποτελούν νοητικές αναπαραστάσεις των συναισθηματικών του συναλλαγών. Τα εσωτερικά μοντέλα φαίνεται να είναι ανθεκτικά στις αλλαγές, ενώ επηρεάζουν την εμπειρία λόγω της επίδρασής τους στις γνωστικές διαδικασίες (Τσιάντης, 2001, σελ.23).
Η Ainsworth σχεδίασε μία διαδικασία που ονομάζεται «Συνθήκη με τον Ξένο». Με τη βοήθεια αυτής της διαδικασίας οι ερευνητές μπόρεσαν να κατατάξουν το είδος δεσμού που έχουν διαμορφώσει τα βρέφη σε τρεις κατηγορίες (όπως αναφέρεται στο Cole & Cole, 2000, σελ.398 & 400):
- Δεσμός ανασφαλής/αποφυγής
- Ασφαλής δεσμός
- Δεσμός ανασφαλής/αμφιθυμίας
Αργότερα, η Main κατέληξε και σε μια τέταρτη κατηγορία, αυτή του ανασφαλούς/αποδιοργανωμένου τύπου δεσμού (όπως αναφέρεται στο Malerstein, 2005, σελ.310). Τα βρέφη αυτά παρουσιάζουν μεγάλη ανασφάλεια και συναισθηματική σύγχυση (Κάκουρος & Μανιαδάκη, 2002, σελ.230-231).
Το είδος του δεσμού που θα διαμορφώσει ένα βρέφος έχει επίδραση στη γενικότερη κοινωνική και συναισθηματική του ανάπτυξη. Ο ανασφαλής δεσμός κατά τη βρεφική ηλικία αποτελεί παράγοντα κινδύνου για την αντιμετώπιση δυσκολιών στη συναισθηματική ανάπτυξη και τις διαπροσωπικές σχέσεις (Κάκουρος & Μανιαδάκη, 2002, σελ.231).
Η ασφάλεια στην ψυχοθεραπεία
Ο Bowlby υποστηρίζει ότι ο ψυχοθεραπευτής λειτουργεί ως μια «ασφαλής φιγούρα δεσμού» για το θεραπευόμενο παρέχοντας μία ασφαλή βάση, ώστε να εξερευνήσει τον εσωτερικό του κόσμο (όπως αναφέρεται στο Cormier B., 1999, σελ36).
H James (1994) θέτει πέντε προϋποθέσεις ως απαραίτητες προκειμένου η θεραπεία να αποτελέσει «ασφαλή βάση» για το θεραπευόμενο, έτσι ώστε ο θεραπευτής να λειτουργήσει ως προστάτης, τροφοδότης και οδηγός. Αυτές είναι: α) η ασφάλεια β) το προστατευτικό περιβάλλον γ) η θεραπευτική γονεϊκή λειτουργία δ) τα κατάλληλα κλινικά προσόντα και ε) η θεραπευτική σχέση.
Εικόνα 1: Οι άνθρωποι που λειτουργούν με βάση διαφορετικό τύπο δεσμού, χρειάζονται και διαφορετική προσέγγιση στη θεραπεία (έργο από συνεδρία εικαστικής ψυχοθεραπείας)
Όσον αφορά τα θέματα του δεσμού o Holmes υποστηρίζει ότι οι άνθρωποι που λειτουργούν με βάση διαφορετικό τύπο δεσμού, χρειάζονται και διαφορετική προσέγγιση στη θεραπεία. Όταν ο θεραπευόμενος έχει διαμορφώσει έναν δεσμό τύπου αμφιθυμίας/αντίστασης, ο θεραπευτής χρειάζεται να πάρει το ρόλο του προστάτη που δίνει δομή, ώστε ο θεραπευόμενος να μπορέσει να εκφράσει το θυμό του και να οδηγηθεί σε μία θέση περισσότερης αυτονομίας που θα του επιτρέψει να «αντέξει» τον αποχωρισμό. Όταν όμως ο θεραπευόμενος έχει παγιώσει έναν «αποφευκτικό» τρόπο λειτουργίας, χρειάζεται έναν πιο εναρμονισμένο μαζί του θεραπευτή, ενσυναισθητικό που θα μπορεί να τον ακολουθήσει (Holmes, 1997, όπως αναφέρεται στο Cormier, 1999, σελ. 38 & 39). Σε αυτή την περίπτωση ο θεραπευτής λειτουργεί περισσότερο σαν τροφοδότης (provider) (James, 1994).
Από την πλευρά της η Rubin (1997), περιγράφει τη δουλειά του θεραπευτή ως εκείνου που παρέχει στα παιδιά «ένα πλαίσιο ελευθερίας» μέσα σε ένα ασφαλές και προστατευμένο περιβάλλον. Η ελευθερία κατά τη Rubin, είναι η κατάσταση εκείνη μέσα από την οποία μπορεί κανείς να εμβαθύνει στη δημιουργική διαδικασία. Εξηγεί πώς η δημιουργική διαδικασία εμπεριέχει τόσο την ελευθερία (τροφοδοσία, το ρόλο του τροφοδότη κατά James) όσο και τον έλεγχο (δομή, το ρόλο του προστάτη κατά James), επισημαίνοντας ωστόσο ότι κανένα από τα δύο στην ακραία τους εκδοχή (άκαμπτη αυστηρότητα ή χάος) δεν οδηγούν στη δημιουργία.
Το πλεονέκτημα της τέχνης στη θεραπεία των διαταραγμένων δεσμών
Η Malchiodi (2013a) μελετά επίσης το θέμα της συμβολής της εικαστικής θεραπείας στην αντιμετώπιση δυσκολιών που αφορούν το δεσμό. Υποστηρίζει ότι οι αισθητηριακής βάσης παρεμβάσεις, η μη λεκτική επικοινωνία, η σύνδεση των δεξιών ημισφαιρίων του εγκεφάλου θεραπευτή και θεραπευόμενου, η ρύθμιση του συναισθήματος και η θεραπευτική σχέση μπορεί να είναι ιδιαίτερα ωφέλιμα σε ό,τι αφορά τη θεραπευτική δουλειά σε θέματα δεσμού.
Εικαστική θεραπεία και αισθητηριακές εμπειρίες
Η εικαστική θεραπεία, όπως και οι υπόλοιπες θεραπείες μέσω των τεχνών, παρέχουν καταρχήν αισθητηριακές εμπειρίες (οπτικές, κιναισθητικές, απτικές, οσφρητικές, ακουστικές). Ο Perry (2008), με μία νευροαναπτυξιακή οπτική, παρουσιάζει τον καθοριστικό ρόλο αυτών των εμπειριών κατά την πρώτη παιδική ηλικία στην ανάπτυξη ενός ασφαλούς δεσμού, στη σύνδεση με άλλους ανθρώπους, την ενσυναίσθηση και την αυτο-ρύθμιση.
Εικόνα 2: Η εικαστική θεραπεία παρέχει αισθητηριακές εμπειρίες...
Εικαστική θεραπεία και μη λεκτική επικοινωνία
Η μη λεκτική επικοινωνία, σημαντική πτυχή της εικαστικής θεραπείας, αποτελεί την πιο βασική μορφή επικοινωνίας, αφού υπήρξε και ο βασικός τρόπος με τον οποίο συνδέθηκε το βρέφος με το φροντιστή του στα πρώτα χρόνια της ζωής του (Schore, (2003), όπως αναφέρεται στο Malchiodi, 2013a). Σε όλες τις ηλικίες φαίνεται ότι οι εκφραστικές τέχνες βοηθούν στην έκφραση αναμνήσεων και αφηγήσεων που ίσως δεν θα ήταν το ίδιο «διαθέσιμες» μέσω της συζήτησης.
Εικαστική θεραπεία και οι διεργασίες του δεξιού ημισφαιρίου
Το δεξί ημισφαίριο του εγκεφάλου είναι αυτό που «αποθηκεύει» το εσωτερικευμένο μοντέλο εργασίας για τις σχέσεις δεσμού του ατόμου και τη ρύθμιση του συναισθήματος (Schore, 2003, όπως αναφέρεται στο Malchiodi, 2013a). Έρευνες γύρω από το τραύμα επιβεβαιώνουν ότι τα υψηλά φορτισμένα συναισθηματικά βιώματα «κωδικοποιούνται» στο μεταιχμιακό σύστημα του εγκεφάλου και το δεξί ημισφαίριο σαν αισθητηριακές μνήμες (van der Kolk, 2006, Teicher, 2000, όπως αναφέρεται στο Malchiodi 2013a). Συνεπώς, η επεξεργασία αυτών των μνημών σε αισθητηριακό επίπεδο θα είναι περισσότερο αποτελεσματική, καθώς εκεί κυριαρχεί το δεξί ημισφαίριο και δεν βασίζεται στη χρήση του λόγου, που ξεκινά από το αριστερό ημισφαίριο.
Η ρύθμιση του συναισθήματος
Μιλώντας για ρύθμιση του συναισθήματος, περιγράφει κανείς την ικανότητα του ατόμου να «αυτορυθμίζεται» και να διαχειρίζεται τα συναισθήματά του και τις σωματικές του αντιδράσεις στο στρες. Μέσα από την αυτο-έκφραση, μπορεί το άτομο να επιδείξει και να εξασκήσει νέες προσαρμοστικές συμπεριφορές συμπεριλαμβανομένης της ικανότητας πρόκλησης συναισθημάτων ηρεμίας και παρηγοριάς.(Malchiodi, 2013b).
Η σχέση στην εικαστική θεραπεία
Σε όλες τις μορφές ψυχοθεραπείας το αποτέλεσμα της παρέμβασης εξαρτάται από τη σχέση θεραπευόμενου και θεραπευτή. Οι θεραπείες μέσω τέχνης όμως είναι εγγενώς σχεσιακές, αφού εμπεριέχουν μία ενεργή, βασισμένη στις αισθήσεις δυναμική ανάμεσα σε θεραπευτή και θεραπευόμενο. Έτσι μπορούν να αποβούν ιδιαίτερα βοηθητικές στη «διόρθωση» και την αναδιαμόρφωση του δεσμού με βιωματικό, αισθητηριακό τρόπο και να ενεργοποιήσουν εκείνες τις καταστάσεις σχέσης που υπήρξαν πριν κυριαρχήσει ο λόγος, επιτρέποντας στον εγκέφαλο να εγκαθιδρύσει νέα, πιο εποικοδομητικά μοτίβα σχέσης.
Θέματα δεσμού στα υλικά και τις συνεδρίες της εικαστικής θεραπείας
Τα υλικά
Υλικά που «συνδέουν» είναι η κόλλα, η κολλητική ταινία, οι συνδετήρες, τα σχοινιά. Τα ψαλίδια με τη σειρά τους «αποσυνδέουν». Και μόνο αυτή η λειτουργία υλικών κι εργαλείων μπορεί να αποτελέσει μία πλούσια μεταφορά σε σχέση με θέματα δεσμού. Μάλιστα, μέσα από αυτά τα υλικά και τον τρόπο που τα χρησιμοποιεί ο θεραπευόμενος θα μπορούσε να αναδυθεί ο τύπος του δεσμού που έχει διαμορφώσει και η χρήση τους θα μπορούσε να αποτελέσει ευκαιρία διερεύνησης και επεξεργασίας θεμάτων σύνδεσης και αποσύνδεσης (Cormier, 1999).
Κάποιες φορές ο θεραπευτής πρέπει να παίρνει το ρόλο του προστάτη. Έτσι, ίσως να χρειαστεί να βοηθήσει το θεραπευόμενο παρέχοντάς του δομή, βοηθώντας τον με την οργάνωση των υλικών και της διαδικασίας, ακόμα και αποκλείοντας πολύ ρευστά υλικά που θα οδηγούσαν σε παλινδρόμηση.
Από την άλλη πλευρά, ένας θεραπευόμενος που συνδέεται με ανασφάλεια μπορεί να μην μπορέσει (ή να αργήσει) να δεχτεί το θεραπευτή σαν τροφοδότη, καθώς το εσωτερικευμένο μοντέλο εργασίας του παρουσιάζει το θεραπευτή ως επικίνδυνο ή εχθρικό, έναν όχι αρκετά-καλό (good enough) πάροχο υλικών (τροφής). Αυτή η πεποίθηση συνδέεται με το βίωμα της απουσίας ασφαλούς βάσης που θα μπορούσε να παρέχει υλική ή συναισθηματική τροφή (Cormier, 1999).
Τα υλικά και τα εργαλεία που χρησιμοποιούνται χρειάζεται να είναι φροντισμένα από το θεραπευτή, καθώς αυτό δείχνει το ενδιαφέρον του για τον θεραπευόμενο (Rubin, 1997). Σαν στοργικός γονιός ο θεραπευτής χρειάζεται να προμηθεύσει τον θεραπευόμενο με υλικά που του αξίζουν!
Εικόνα 3: Τα υλικά που χρησιμοποιεί ο θεραπευόμενος θα μπορούσαν να αναδείξουν τον τύπο του δεσμού που έχει διαμορφώσει και η χρήση τους θα μπορούσε να αποτελέσει ευκαιρία επεξεργασίας θεμάτων σύνδεσης και αποσύνδεσης.
Η αποθήκευση των έργων
Η αποθήκευση των έργων του παιδιού φέρνει ξανά το θεραπευτή στο ρόλο του προστάτη και λειτουργεί ως μεταφορά για την ασφάλεια και την εμπερίεξη που εγκαθιδρύεται στην αρχή και καθιερώνεται στη διάρκεια της θεραπευτικής διαδικασίας.
Κάποιες φορές οι θεραπευόμενοι επιθυμούν να πάρουν τα έργα τους στο σπίτι. Από την οπτική του δεσμού, ο θεραπευτής πρέπει να αποφασίσει αν ο θεραπευόμενος μπορεί να αντέξει τον αποχωρισμό, ή αν χρειάζεται το μεταβατικό αντικείμενο που μπορεί να βοηθά στην εγκαθίδρυση της ασφαλούς βάσης (Cormier, 1999).
Η μεταβίβαση
Στην εικαστική θεραπεία όψεις της μεταβίβασης (που βασίζεται στα εσωτερικευμένα μοντέλα εργασίας του ατόμου) αντανακλώνται στη δημιουργική διαδικασία και τα έργα του θεραπευόμενου (Cormier, 1999).
Περίληψη
Ο θεραπευτής λειτουργεί ως μία ασφαλής βάση για το θεραπευόμενο εναλλάσσοντας τους ρόλους του προστάτη και του τροφοδότη ανάλογα με τις συναισθηματικές ανάγκες του θεραπευόμενου. Ιδιαίτερα οι θεραπείες μέσω τέχνης και η εικαστική θεραπεία, εμφανίζουν πλεονεκτήματα στη θεραπεία ανθρώπων με διαταραχές του δεσμού, καθώς περιλαμβάνουν αισθητηριακές εμπειρίες, μη λεκτική επικοινωνία, την ενεργοποίηση του δεξιού ημισφαιρίου, ευκαιρίες για ρύθμιση του συναισθήματος και μία βιωματική σχέση μεταξύ θεραπευτή-θεραπευόμενου. Επιπλέον, μέσα από τις συνεδρίες εικαστικής θεραπείες μπορούν να εμφανιστούν πολλές ευκαιρίες επεξεργασίας θεμάτων που αφορούν το δεσμό μέσα από τη φροντίδα και την τροφοδοσία των υλικών, από τον τρόπο που θα τα χρησιμοποιήσει ο θεραπευόμενος, την αποθήκευση των έργων του και τη μεταβίβαση.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Βιβλία
Cole M., Cole S. (2000), Η ανάπτυξη των παιδιών, Η αρχή της ζωής: εγκυμοσύνη, τοκετός, βρεφική ηλικία, Αθήνα: Εκδόσεις Τυπωθήτω-Γιώργος Δάρδανος
James, B., (1994), Handbook for Treatment of Attachment-trauma Problems in Children, Toronto: The Free Press
Κάκουρος Ε. & Μανιαδάκη Κ. (2002), Ψυχοπαθολογία παιδιών κι εφήβων-αναπτυξιακή προσέγγιση, Αθήνα: Εκδόσεις Τυπωθήτω
Perry, B. (2008), Foreword, στο C. Malchiodi (Ed.), (2008), Creative Interventions with Traumatized Children (pp. ix-xi), New York: Guilford Press.
Rubin, J., (1997), Θεραπεύοντας παιδιά μέσα από την τέχνη, Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα
Τσιάντης Γ. (2001), «Ανάπτυξη του παιδιού με έμφαση στη συναισθηματική πλευρά: Από τη βρεφική ηλικία στην εφηβεία», στο Τσιάντης Γ. (επιμ), (2001), Εισαγωγή στην παιδοψυχιατρική, Αθήνα: Εκδόσεις Καστανιώτη
Άρθρα σε περιοδικά
Malerstein, A.J. (2005), Comparison of Attachment Theory and Cognitive-Motivational Structure Theory, American Journal of Psychotherapy, 59 (4), 307-317
Εργασίες
Cormier B., (1999), Attachment Theory and Art Therapy: Indications of Attachment in the Art Therapy of Two Children with Disruptive Behavior Disorders, Concordia University, Montreal, Quebec, Canada
Διαδίκτυο
Malchiodi, C. a. (2013). Creative arts therapy and attachment work. Psychology Today Online, Διαθέσιμο στον δικτυακό τόπο http://www.psychologytoday.com/blog/arts-and-health/201309/creative-art-therapyand-attachment-work.
Malchiodi, C. b. (2013). Creative arts therapy and attachment work: Part Two, Psychology Today Online, Διαθέσιμο στον δικτυακό τόπο https://www.psychologytoday.com/blog/arts-and-health/201309/creative-art-therapy-and-attachment-work-part-two
Πηγές Εικόνων:
Εικόνα 1: Αρχείο θεραπεύτριας (δημοσιεύεται με την άδεια του δημιουργού)
Εικόνα 2: Διαδικτυακός τόπος www.pixabay.com
Εικονα 3: Αρχείο θεραπεύτριας