Εικαστικό ημερολόγιο
Tης Ειρήνης Βουτσά, Εικαστικής Ψυχοθεραπεύτριας
Αυτό που θυμάμαι είναι να ξυπνάω ένα πρωινό και να βρίσκομαι μαζί με όλο τον κόσμο στο σπίτι.
Κάτι μικροσκοπικό και αόρατο απειλούσε όχι μόνο τη ζωή μου, αλλά και όλα όσα ήξερα - καθημερινότητα, εργασία, εκπαίδευση, κοινωνική επαφή, τρόπο σκέψης, ελεύθερο χρόνο, προσωπικές επιλογές, ατομική ελευθερία. Έχω ακόμα πολύ ζωντανές τις εικόνες που έβλεπα στην τηλεόραση, με τις εκατόμβες των νεκρών, που δεν υπήρχε χώρος να τους θάψουνε, με τους οδυνηρούς αποχωρισμούς των ανθρώπων, με όσους νοσούσαν και δεν είχανε ένα χέρι να τους κρατάει, ένα πρόσωπο για να τους πει ένα λόγο ζεστό και παρηγορητικό ή μια τελευταία αγκαλιά πριν το ‘ύστατο χαίρε’. Φρίκη και οδύνη.
Εμείς οι άνθρωποι βρεθήκαμε αντιμέτωποι με μία απάνθρωπη συνθήκη, της οποίας ο δρόμος ήταν απάτητος και άγνωρος. Σε μία τέτοια κατάσταση χάους η προβλεψιμότητα χάνεται, επικρατεί μία διάχυτη αίσθηση άγχους, ανησυχίας, φόβου, συχνά συνοδευόμενη και με σωματικά συμπτώματα. Η αναστάτωση που φέρνει η κρίση έγκειται όχι στην ‘αταξία’ αλλά σε μια ‘τάξη’ που είναι άγνωστη, απρόβλεπτη και αυθόρμητη. Ένα πρότυπο διαρκώς μεταβαλλόμενο, που οδηγείται από πολλαπλούς ασυντόνιστους, ανεξάρτητους παράγοντες με τους οποίους χρειάζεται να πειραματιστεί κανείς, αλλά και να αναμετρηθεί. Στην ανθρώπινη λειτουργία, αυτό το χάος δύναται να οδηγήσει σε κάποια ενδοψυχική αλλαγή ή βελτίωση. Η θεωρία του χάους αποτελεί ένα είδος εξελικτικής θεωρίας. Είναι εξελικτική, με την έννοια ότι πρόκειται για ένα ανοικτό, μεταβαλλόμενο, αυτο-οργανωνούμενο σύστημα, από όπου ένα νέο σύστημα μπορεί να αναδυθεί μέσα από την κρίση (Γιωτάκος, 2008).
Σε αυτή τη ρήξη της ζωής, η τέχνη λειτούργησε ως μία ‘σημαντική άλλη παρουσία’, που μου επέτρεψε να αποτυπώσω, να εκφορτίσω και να διερευνήσω συναισθηματικές διακυμάνσεις που -εκ των υστέρων- κατάλαβα πως δεν ήθελα να αντικρύσω. Συναισθήματα ματαιότητας και θυμού φάνηκαν να σταμάτησαν για λίγο τη συναισθηματική μου ροή, εξ αιτίας ενός εμποδίου που με ξεπερνούσε και προκαλούσε ανατροπή στα οργανωμένα πλάνα μου. Οι πλατφόρμες δικτύωσης και ψηφιακών μέσων, που μέχρι εκείνη τη στιγμή κατείχαν έναν διαφορετικό ρόλο στη ζωή μας, μας προσέφεραν έναν σημαντικό άλλο χώρο για ευρεία πρόσβαση και αλληλεπίδραση. Το ψηφιακό τοπίο μετατράπηκε σε στούντιο εικονικής τέχνης και επέτρεψε σε εμένα και τους συναδέλφους θεραπευτές τέχνης να υποστηρίζουν ο ένας τον άλλον και να συνεργάζονται εξ αποστάσεως (Potash, Kalmanowitz, et al., 2020). Η διαδικτυακή συνέχιση μέρους του προγράμματός μου λειτούργησε ως μία ενέργεια συναισθηματικής μετακίνησης με στόχο τη συνέχιση της συναισθηματικής ροής, παρόλες τις δυσκολίες. Η κινητικότητα και η ισορροπία σε στιγμές κρίσης έναντι της ακινησίας και της ανισορροπίας αποτελούν δύο κομβικά στοιχεία διαφύλαξης της υγιούς ψυχικής ζωής του ατόμου (Γιωτάκος, 2008).
Το μοίρασμα όλων αυτών των πρωτόγνωρων εμπειριών με τους συναδέλφους μου, τα συναισθήματα του θυμού, της απόγνωσης, της ανησυχίας, του φόβου και της αβεβαιότητας για την κατάσταση που βιώναμε συνέχισε να αποτελεί το μόνο ασφαλές περιβάλλον. Η δημιουργία τέχνης στις στιγμές εγκλεισμού με βοήθησε να ‘πολεμήσω’ την αποσύνδεση (Potash, Kalmanowitz, et al., 2020) και να δημιουργήσω εστίες συναισθηματικής ανατροφοδότησης. Οι πρώτες δύο εικόνες που έφτιαξα, η μία μετά την άλλη, νομίζω αντικατοπτρίζουν τη συναισθηματική κατάσταση που βρισκόμουν εκείνη την πρώτη περίοδο των νέων γεγονότων.
Από τα αριστερά (1) μία φιγούρα άνετη και αμέριμνη και δεξιά μία φιγούρα γεμάτη τρόμο. Στην πρώτη νιώθω να κατέθεσα την εσωτερική μου άμυνα να δω στην αρχή τη σοβαρότητα και την επικινδυνότητα της κατάστασης, μία προσπάθεια ελέγχου και αποστασιοποίησης. Η εικόνα αυτή λειτούργησε αυτοπροστατευτικά μέσω της απάρνησης ενός στοιχείου της πραγματικότητας, το οποίο γνώριζα, αλλά δεν ήμουν σε θέση να το εντάξω στην ψυχική μου διεργασία.
Η άλλη μορφή (2) είναι κατακλυσμένη από φόβο και τρόμο, όπως ένιωθα και δεν παραδεχόμουν στον εαυτό μου. Μια απειλή που μπορεί να πλήξει την υγεία και τη ζωή τόσο τη δική μου, όσο και των οικείων και αγαπημένων μου προσώπων. Η απώλεια των ανθρώπων αλλά και των μέχρι τότε δεδομένων αποτέλεσε ένα τραυματικό βίωμα στην πανδημία.
Στη συνέχεια, ξεπήδησε μια παιδική μορφή (3), που μου μοιάζει σαν ένα παιδί που σταμάτησε το παιχνίδι του και απορεί για το λόγο που έχει γίνει αυτό. Μοιάζει σαν να μη ξέρει τι να σκεφτεί.
Αυτό το έργο νομίζω πως αντικατοπτρίζει τη συνέχεια της συναισθηματικής μου κατάστασης. Μια απορία ως μια προσπάθεια αναζήτησης και επεξεργασίας για το τι μπορεί να συμβαίνει και πώς αυτή η κατάσταση με επηρεάζει. Το άδειο σύννεφο της ‘σκέψης’ ίσως και να υποδήλωνε το γεγονός πως ακόμη δεν ήμουν σίγουρη για το πώς να ερμηνεύσω την κατάσταση. Ένιωθα να χρειάζομαι απαντήσεις που δε μπορούσαν να δοθούν, καθώς πράγματι η περίπτωση του νέου ιού και των επιπτώσεων στη ζωή μας ακόμη βρίσκονταν υπό διερεύνηση, όπως, επίσης, και το μέλλον και η πορεία των προσωπικών μου φιλοδοξιών. Ίσως ο ψυχισμός μου επεξεργαζόταν την κατάσταση της ισορροπίας και της κινητικότητας ενάντια στην ανισορροπία και την ακινησία, καθώς συχνά προσπαθούν οι άνθρωποι σε στιγμές κρίσης να διαχειριστούν τα συναισθήματά τους και τον εαυτό τους (Γιωτάκος, 2008). Και έτσι, ένιωθα να παλινδρομώ σε συναισθήματα θυμού, απόγνωσης, ανημπόριας, δέους. Μία αίσθηση ψυχικού αποπροσανατολισμού και ταραχής λόγω μιας ‘ανωτέρας βίας’ (4,5).
Στη συνέχεια είχα φτιάξει ένα δέντρο (6) με σκοπό να αποτυπώσω φλέβες ως μία ένδειξη προσπάθειας να ξαναμπώ στη ροή της επερχόμενης και σταδιακής κανονικότητας μετά τους 2,5 μήνες εγκλεισμού.
Αυτό το δέντρο μου μοιάζει να έχει φλέβες, ωστόσο, το μπλε-ψυχρό χρώμα μου δίνει την αίσθηση πως δεν ήμουν έτοιμη να ξαναβγώ στη ροή της καθημερινότητας, με τις νέες, διαφορετικές απαιτήσεις στο κοινωνικό σχετίζεσθαι (απόσταση, μάσκα, σχολαστική απολύμανση). Έμοιαζε περισσότερο με προετοιμασία. Και πράγματι, εκ των υστέρων παρατήρησα πως καθυστέρησα να επανέλθω συναισθηματικά στην ακολουθία της νέας ροής. Άλλωστε, η προσπέλαση ενός εμποδίου δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ολόκληρη η κρίση έχει ξεπεραστεί. Η ανισορροπία που συνοδεύει την κρίση μπορεί να γίνει κατανοητή μέσω της απόκτησης πρόσβασης στις υποσυνείδητες σκέψεις και παρελθούσες συναισθηματικές εμπειρίες του ατόμου. Ως θεραπευτές τέχνης με τη χρήση της εικόνας μπορούμε να δώσουμε κίνητρα, να εμπνεύσουμε και να ενδυναμώσουμε τον εαυτό μας και ένα μέρος του κόσμου, σχηματίζοντας μία δημιουργική αλυσίδα που δείχνει πως η ζωή μπορεί να συνεχίζεται ακολουθώντας τις -κατά τα άλλα- δύσκολες- αλλαγές της ζωής, προσαρμοζόμενοι σε μία κοινωνία που αλλάζει.
Περάσανε δύο χρόνια, πια, και λέμε συχνά πως ‘συνηθίσαμε’. Μα, στ ’αλήθεια, τι είναι αυτό που συνηθίσαμε; Συνηθίζεται η συνεχόμενη απειλή της υγείας; Συνηθίζεται η συνεχόμενη υπενθύμιση πως ο θάνατος είναι μία χειραψία μακριά; Μπορούμε να συνηθίσουμε τη μοναξιά και τον φόβο της επαφής μας με τον άλλον; Συνηθίζεται το να μη μπορώ να αφεθώ στο φιλί και την αγκαλιά του άλλου; Άραγε μήπως αυτό που έχουμε συνηθίσει είναι η κατάπνιξη των βαθέων και αυθεντικών συναισθημάτων μας;.
Η μη πρόσβαση στον ψυχικό μας ‘τόπο’, που κατοικεί η λαχτάρα, η επιθυμία, η ανάγκη και αποκλείονται λόγω του φόβου θανάτου; Συγκαλύπτουμε το τραυματικό νόημα, θάβουμε τις λέξεις που ίσως θα μας οδηγούσαν σε ένα προσωπικό πένθος, και το προσπερνάμε για να μπορέσουμε να το σβήσουμε, αφού δεν μπορούμε να το αλλάξουμε ή σταθούμε απέναντι σε αυτό.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Γιωτάκος, Ο., (2008). Παρέμβαση στην Κρίση. Επείγοντα Ψυχολογικά Προβλήματα. Εκδόσεις Αρχιπέλαγος.
Potash, J., Kalmanowitz, D., Fung, I., Anand, S., (2020). Art Therapy in Pandemics: Lessons for COVID-19. Art Therapy: Journal of the American Art Therapy Association, V.0 (0) p.p. 1–3.