Της Ιωάννας Κιλίμη, ζωγράφου, Art Therapist, MA.AT
Στο πλαίσιο της θεραπείας μέσω των εικαστικών τεχνών, διεθνώς γνωστής ως Art Therapy, η κάθε αναδυόμενη εικαστική μορφή είναι σύντροφός μας παντοτινός.
Είναι η ενσαρκωμένη παρουσία της επιθυμίας, της ανάγκης, της λαχτάρας μας για λύτρωση. Είναι η Μορφή που αναγγέλλει με ένδυμα ποιητικότητας το μονοπάτι μιας βαθύτερης γνώσης του εαυτού, άγνωστης σε εκατομμύρια συνανθρώπους μας.
Σε ένα πεδίο αλληγορίας και ποίησης, γνώριμο στην ανθρωπότητα από την αυγή των αιώνων, το ακραίο, το αλλόκοτο και το ανοίκειο γίνονται η "πρώτη ύλη" (prima materia) για το Δημιούργημα, το οποίο αποκαλύπτει ένα σύμπαν τροφοδοσίας σε χώρους στέρησης, αποξένωσης και στίγματος. Η ρήξη, ο διχασμός, η σύγκρουση ειπωμένα εικαστικά αποκτούν γέφυρες επι-κοινωνίας και δεν αφανίζονται σε μια αέναη παραίτηση και σιωπή.
Η τέχνη ήταν πάντα καταφύγιο και χάριζε πρόσωπο στους απρόσωπους διαδρόμους ιδρυμάτων και νοσοκομείων. Στο κατώφλι του 21ου αιώνα είναι παρούσα στη θεραπευτική της διάσταση, σε εμπόλεμες ζώνες, σε φυλακές, σε προσφυγικούς καταυλισμούς, σε πεδία καταστροφών από τρομοκρατικές ενέργειες, σε σεισμούς, σε συγκυρίες ακραίων καιρικών φαινομένων κ.α.
Η λέξη ΜΟΡΦΗ, για το νεογέννητο δημιούργημα σε θεραπευτικό πλαίσιο, γνωρίζουμε ότι προέρχεται ετυμολογικά από το μέρφος, παρεκτεταμένη μορφή της ρίζας mer-"αστράφτω, λάμπω" (Μπαμπινιώτης, 1998). Ως εικαστικοί θεραπευτές, κοινωνώντας τη μετουσιωτική διάσταση της τέχνης προσφέρουμε ένα δυναμικό πεδίο ίασης και αυτοπραγμάτωσης.
Η έννοια της Κιβωτού τιμά την επιστροφή της τελετουργίας και της εξύψωσης της ελεύθερης εικαστικής έκφρασης, η οποία είναι ένας ύμνος στο "γνώθι σαυτόν".
Στην Τσχαντόκγια Ουπανισάδα αναφέρεται ότι "το φως που λάμπει πέρα απ' αυτόν τον Ουρανό, πέρα από κάθε τι, στους πιο υψηλούς κόσμους πάνω από τους οποίους δεν υπάρχουν άλλοι υψηλότεροι είναι στην πραγματικότητα το ίδιο φως που λάμπει στο εσωτερικό του ανθρώπου" (Ελιάντε, 2003).
Η λέξη artwork, λανθασμένα μεταφρασμένη στη γλώσσα μας ως "έργο τέχνης", από τη βιβλιογραφία της Art Therapy εκτός συνόρων, εντάσσει αυτό που προτείνω να αποκαλούμε δημιούργημα, σε μια σφαίρα αδιανόητη για τη θεραπευτική διαδικασία. Τη στιγμή της γέννησής της, η μορφή-δημιούργημα είναι απελευθερωμένη από το οποιοδήποτε "ανήκειν" σε κατηγορίες, ερμηνείες κ.λπ.
Ένα συμπαντικό παιχνίδι της συγχρονικότητας στις αναζητήσεις μου και στα βιώματά μου στο χώρο της Art Therapy με οδήγησε στη φράση του Ελύτη από τα Ελεγεία της Οξώπετρας: "Λάμπει μέσα μου ’κείνο που αγνοώ. Μα ωστόσο λάμπει...". Ο Ηράκλειτος στο απόσπασμα 53 αναφερόμενος στο Ερεύνησα τον εαυτό μου "θεωρεί ότι αναζητούμε απαντήσεις στα προβλήματα της ζωής παντού εκτός από τα βάθη της φύσης μας" και ότι "μέσα στη δελφική μας φύση βρίσκονται κρυμμένοι όλοι οι θεμελιώδεις νόμοι του κόσμου και της εκδηλωμένης φύσης" (Geldard, 2003).
Στο πλαίσιο πιλοτικών προγραμμάτων βασισμένων στις αρχές της θεραπείας μέσω των εικαστικών τεχνών (Art Therapy) επινόησα μια σειρά από projects με στόχο ψυχαγωγικό και εκπαιδευτικό. Κατά τη διάρκεια της σχολικής χρονιάς 2011-2012 στο Μουσείο Ελληνικής Παιδικής Τέχνης σε συνεργασία με την Εταιρεία Προστασίας Σπαστικών «Πόρτα Ανοιχτή» και τη χορηγία του Ιδρύματος Λίλιαν Βουδούρη πραγματοποιήθηκε ένα πρωτοπόρο για τα ελληνικά δεδομένα πρόγραμμα. Σε ένα χώρο αποδοχής και σεβασμού με αναρίθμητα υλικά και επιφάνειες στη διάθεσή μας, βιώσαμε με οκτώ νέες και νέους με εγκεφαλική παράλυση ένα καινούργιο πεδίο ύπαρξης. Στο τέλος της χρονιάς 80 «μορφές αυτοΐασης» είχαν γεννηθεί και ένα μέρος τους παρουσιάστηκε σε πανηγυρική έκθεση. Σημαντικό να αναφερθεί ότι οι συμμετέχοντες είχαν ήδη ένα είδος μύησης όσον αφορά στην ελεύθερη δημιουργική έκφραση, έχοντας βιώσει όλες τις μορφές της τέχνης στα πρωτοποριακά για τα ελληνικά δεδομένα προγράμματα της Ε.Π.Σ.
Εικόνα 1, τρίπτυχο, τίτλος: «Το εσωτερικό μου τοπίο»Ιούνιος 2012, mixed media Κων/νος, Νικόλας Μαρίνος και Ιωάννα. Εταιρεία Προστασίας Σπαστικών «Πόρτα Ανοιχτή». Νέες και νέοι με εγκεφαλική παράλυση.
Το project «εσωτερικά τοπία» (Εικ. 1) πρόσφερε ένα ερέθισμα για να αφουγκραστούμε και να ανιχνεύσουμε το μέσα μας, σαν τοπίο. Πριν έρθουμε σε επαφή με υλικά και επιφάνειες μιλήσαμε για τους εαυτούς μας, τους προβληματισμούς, τα εμπόδια, την ελπίδα για μια καθημερινότητα που θα αφαιρεί το αντίξοο της αναπηρίας. Διαπιστώσαμε μαζί ότι η δημιουργική πράξη κινείται πολύ πέρα από τα σύνορα του στιγματισμού και της ανυμπόριας. Το αναδυόμενο δημιούργημα ήταν η ζωντανή απόδειξη της υπέρβασης του «είμαι ικανός, είμαι παρόν, είμαι ζωντανός». Όλοι επέλεξαν τις διαστάσεις της ζωγραφικής επιφάνειας στο πλαίσιο μιας ελεύθερης επιλογής που τιμά το μήνυμα ισότητας πολύ πέρα από ό,τι είναι εμποδισμένο, μουδιασμένο, αμήχανο στο εσωτερικό τοπίο. Η ενθάρρυνση και η εμψύχωση φανέρωσαν διαστάσεις έργων σταδιακά μεγαλύτερες, εικαστικά μεν «ανοίγματα», στην ουσία τους όμως ήταν συναισθηματικά και κοινωνικά. Οι αναδυόμενοι εικαστικοί ιδιοσυγκρασιακοί κώδικες έκφρασης φανέρωσαν ψήγματα πνευματικότητας, μια ασυνήθιστη εμπειρία για τους χώρους αναπηρίας σαν να μην κατοικούσε το φως της πνευματικότητας σε αυτά τα σώματα.
Ο σχεδιασμός τους προγράμματος στο Μ.Ε.Π.Τ. είχε δυναμικούς στόχους. Το δοκίμιο αυτό είναι αφιερωμένο σε όλους όσοι θελήσουν να πιστέψουν στις ικανότητες, δυνατότητες και τις εν δυνάμει μορφές αυτοΐασης, οι οποίες κατοικούν και ποθούν την φανέρωσή τους. Η εμψυχωτική προσέγγιση των Art Therapists επιτρέπει το αδιανόητο και το ανέλπιστο για αναρίθμητους συνανθρώπους μας προσφέροντας την ευκαιρία και το προνόμιο να υπάρξουν απελευθερωτικά πέρα από την αιχμαλωσία της διάγνωσης, της ειδικής ανάγκης και της αναπηρίας.
Θεωρώ θεμέλιο την αξιοποίηση των δυνατοτήτων και ικανοτήτων στους χώρους της Art Therapy. Με συγκίνηση αγκάλιασα πρόσφατα το κείμενο της φιλοσόφου Martha C. Nussbaum με τίτλο "Δημιουργώντας ικανότητες", το οποίο είναι ένα κάλεσμα, στο να πιστέψουμε με εμπιστοσύνη στις ικανότητες, οι οποίες αντιστοιχούν σε θεμελιώδεις ελευθερίες. Όταν η Nussbaum αναφέρεται στον όρο "ανθρώπινη ανάπτυξη" υπονοεί "την εκδίπλωση δυνάμεων που τα ανθρώπινα όντα φέρουν στον κόσμο... Η ικανότητα είναι μια μορφή ελευθερίας." (Nussbaum, 2020). Μια από τις σημαντικότερες πτυχές της ιστορίας της Art Therapy διαβάζουμε στο κείμενο της Cathy A. Malchiodi. Μετά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο ένας από τους πρώτους Art Therapists στην Αγγλία, ο Edward Adamson, οργάνωσε περιβάλλον "στο οποίο μπορούσαν να ζωγραφίζουν οι ασθενείς και να θεραπεύουν τους εαυτούς τους". (Malchiodi, 2009).
Στο πλαίσιο της διδασκαλίας μου στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, εμπνευσμένη από το "άνοιγμα" αυτό της εικαστικής έκφρασης ασθενών σε νοσοκομεία στην Ευρώπη και την Αμερική έως και σήμερα, πρότεινα στους εφήβους να στολίσουμε νοσοκομεία της Αθήνας με τα έργα τους. Τα παιδιά αυθόρμητα με χρώματα και σύμβολα ελπίδας όπως ουράνια τόξα, δέντρα ανθισμένα, ανατολές ήλιου κ.α. ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμα, αφού μιλήσαμε για την αξία των δημιουργημάτων τους, τα οποία καθρέφτιζαν τις ιδέες τους, την κοσμοθεωρία τους, τη σκέψη τους και γίνονταν κοινωνοί μηνυμάτων ζωής για τους συνανθρώπους τους (Εικ. 2).
Πλαισιώνοντας τη διδακτική ύλη του μαθήματος, οργάνωσα πρωτότυπα projects. Τις Απόκριες, παρουσίαζα αφρικάνικες μάσκες με αναφορές στην επιρροή τους στην ιστορία της τέχνης υπογραμμίζοντας τις έννοιες της υπερβολής και της παραμόρφωσης, στοιχεία που λάτρευαν οι έφηβοι. Συχνά ενσωμάτωνα σχέδια μασκών από εργαστήρια έκφρασης συνανθρώπων μας σχιζοφρενών στη Γερμανία. Οι ασθενείς εμψυχωμένοι από Art Therapists φορούσαν τις μάσκες και απολάμβαναν τις βόλτες τους στη γειτονιά τους. Τα παιδιά στο σχολείο θεωρούσαν τους σχιζοφρενείς αλλόκοτα όντα έως και απειλητικά. Γνώριζαν μόνο τον "Σχιζοφρενή δολοφόνο με το πριόνι". Μιλούσαμε επιγραμματικά για την ψυχική ασθένεια και ανταλλάσσαμε απόψεις και ιδέες. Για την εικαστική διάσταση των μορφών αυτών παρουσίασα απόσπασμα από την έκθεση του Μουσείου Μπενάκη (Άνοιξη του 2011) από τη Συλλογή Prinzhorn με τίτλο: "Αιτία θανάτου: Ευθανασία - Συγκαλυμμένη εξόντωση των ψυχικά ασθενών στην εποχή του Ναζισμού". Ο ψυχίατρος και ιστορικός τέχνης Χανς Πρίντσχορν (1886-1933) υπήρξε ο πρώτος, το 1922, στο ιστορικό για την εποχή του έργο "Εικαστικά έργα ψυχιατρικών ασθενών", ο οποίος αναφέρθηκε στις αισθητικές αρετές των δημιουργημάτων και όχι ...στην ψυχοπαθολογία τους.
To 1990, σε μια προσωπική ενορατική στιγμή, όταν αποφάσισα να αφιερωθώ στη θεραπεία μέσω των εικαστικών τεχνών, αισθάνθηκα για τον 21ο αιώνα ότι θα υπάρξει μια καινούρια συνειδητότητα μέσα από τις θεραπείες μέσω τέχνης. Ένα "Μεγάλο Άλμα του Όντος" (Great Leap of Being) όπως εκείνο που είχε αναφέρει ο ιστορικός Έρικ Βόγκελιν και αφορούσε την κυοφορία μιας καινούριας συνειδητότητας για την ανθρωπότητα την εποχή του Ηράκλειτου γύρω στο 500 π.Χ. (Geldard, 2003).
Η κιβωτός των μορφών αυτοΐασης παραδίδει μια μαρτυρία του άλματος Συνειδητότητας στο μέλλον, από «τη μήτρα του Ασυνείδητου» επιτρέποντας μια αποκαλυπτική πτυχή του Αθέατου, του Μυστηριακού και του Θαυματουργού της ανθρώπινης ζωής μας.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
- Arnheim R. (1999). Τέχνη και οπτική αντίληψη – Η ψυχολογία της δημιουργικής όρασης. Εκδ. Θεμέλιο.
- Geldard R.(2003). Ηράκλειτος - Ο «Σκοτεινός» Φιλόσοφος. Εκδ. Αρχέτυπο.
- Malchiodi C.A. (2009). Εικαστική Θεραπεία - Ένας πρακτικός οδηγός. Εκδ. Ελληνικά Γράμματα & Κέντρο Τέχνης και Ψυχοθεραπείας.
- May R. (2017). Το θάρρος της δημιουργίας. Εκδ. Αρμός.
- Nussbaum M.C.(2020). Δημιουργώντας ικανότητες - Η θεωρία της ανθρώπινης ανάπτυξης. Εκδ. Παπαζήσης.
- Zeki S.(2002). Εσωτερική Όραση - Μια εξερεύνηση της τέχνης και του εγκεφάλου. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.
- Α’ Ψυχιατρική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών. Αιγινήτειο Νοσοκομείο. (2019) Συλλογικό. Η συμβολή των Ψυχοθεραπειών μέσω τέχνης στην ψυχιατρική θεραπευτική. Βήτα Ιατρικές Εκδόσεις.
- Ελιάντε Μ. (2003). Το εσωτερικό φως. Εκδ. Αρμός.
- Μπαμπινιώτης Γ.Δ. (1998). Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας. Κέντρο Λεξικολογίας Ε.Π.Ε.
- Ντολτό Φ. – Ντολτό Κ.-Τόλιτς (1990). Έφηβοι – προβλήματα και ανησυχίες. Εκδ. Πατάκη.
ΣΥΝΤΟΜΟ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ
Η Ιωάννα Κιλίμη γεννήθηκε στην Αθήνα. Σπούδασε ζωγραφική στην Ακαδημία Καλών Τεχνών της Φλωρεντίας, όπου έζησε και εργάσθηκε ως ζωγράφος και ως μουσικός για 10 χρόνια.
Το 1994, στο S.A.I.C. του μουσείου Art Institute of Chicago της Αμερικής ολοκλήρωσε το Μεταπτυχιακό της στην ειδικότητα της Θεραπείας μέσω των εικαστικών τεχνών (ArtTherapy) με υποτροφία και τιμητική διάκριση παρουσιάζοντας έργα της στο Ελληνικό Μουσείο του Σικάγου.
Από το 1995, μέσα από παρουσιάσεις σε συνέδρια, διαλέξεις, σεμινάρια, δημοσιεύσεις και εκπαιδευτικά προγράμματα Masterclass, γίνεται μία από τις πρωτοπόρους που κάνουν γνωστή την ArtTherapy στην Ελλάδα.
Εργάστηκε 15 χρόνια ως καθηγήτρια εικαστικών στη Δευτεροβάθμια Ιδιωτική Εκπαίδευση και στο πλαίσιο του μαθήματός της στόλισε με εικαστικές δημιουργίες των εφήβων μαθητών της, πέντε νοσοκομεία της Αθήνας.
Έργα της βρίσκονται σε ιδιωτικές συλλογές της Ελλάδας και του εξωτερικού.