Πώς απαντάει ο κάθε άνθρωπος στην τραγικότητα του ανθρώπινου όντος, όταν επέρχεται μια τέτοια ρήξη με τα πράγματα όπως τα γνώριζε, όπως συμβαίνει τώρα με τον SARS-CoV-2; Η δημιουργικότητα είναι ένας τρόπος!
της Ειρήνης Κοκκορού, Κοινωνικής Λειτουργού, Εικαστικής Ψυχοθεραπεύτριας παιδιών και εφήβων, επί πτυχίω
Η ρήξη με τα πράγματα
Με τον SARS-CoV-2, εξέπεσε στην καθημερινή οργάνωση της ζωήςκάτι της τάξης του ανοίκειου, ανατρέποντας τα γνώριμα δεδομένα. Όλα τέθηκαν σε αναστολή με την έννοια της εκκρεμότητας. Η αβεβαιότητα ήρθε κι άγγιξε το κάθε υποκείμενο.
Η επιστήμη, η οποία αξιώνει το ιδεώδες της απόλυτης γνώσης, δεν μπορεί να εγγυηθεί στη συγκεκριμένη στιγμή ότι γνωρίζει.(Παπαχριστόπουλος, 2005).[1]. «Ο Άλλος που γνωρίζει δεν υπάρχει», όπως σημειώνει ο Λακάν. Το επείγον είναι μια κατάσταση κινδύνου που περιλαμβάνει ένα κάλεσμα στον Μεγάλο Άλλο που διασώζει. Ο Covid-19 φέρνει σε επαφή τα υποκείμενα με την απουσία ενός Μεγάλου Άλλου που να μπορεί να ανταποκριθεί στο κάλεσμα» (Απαρίσιο Σολ, Χρόνος Επείγοντος, 7/11/2020)[i]
Ο Φρόυντ αναγνώριζε πως οι καλλιτέχνες (στα γερμανικά χρησιμοποιεί την λέξη ποιητής= δημιουργός) «κατέχουν και εκφράζουν μια γνώση που η επιστήμη ασθμαίνουσα επιχειρεί να εξορύξει»(Φρόυντ,1994).[2].
Εικαστική δημιουργία –η προτελευταία αλήθεια
Σε αυτή την κατάσταση κινδύνου που έφερε ο SARS-CoV-2, οι άνθρωποι συναντούν ένα όριο που έχει να κάνει με τη ζωή και το θάνατο. Ο εγκλεισμός/ αποκλεισμός/ περιορισμός/ διακοπή/ στάση/ ρήξη,φέρνει το κάθε υποκείμενο στο επίπεδο ενός άλλου εγκλεισμού, εσωτερικού, που έχει σχέση με τη δική του αφήγηση. Εκεί που κάτι εμφανίζεται σε σχέση με το άκρο/τον περιορισμό/ την απόσταση/ την έλλειψη/ τον αποχωρισμό. Έχει να κάνει με αυτό που απωθείται και είναι κάτι πολύ πιο πρωταρχικό από εικόνες, λέξεις, συναισθήματα.
Αφορά στο μυστήριο στην καρδιά του υποκειμένου, που ο Φρόυντ στην Ερμηνεία των Ονείρων το τοποθετεί ως «ομφάλιο λώρο», σημείο επαφής με το άγνωστο(όπως αναφέρεται στον Parson,2008)[ii].Το πραγματικό με τους όρους της Λακανικής ψυχανάλυσης. Ο Λακάν σημειώνει ότι το τραύμα είναι πραγματικό στο βαθμό που παραμένει αδύνατο να συμβολοποιηθεί, καθώς μένει ένα κατάλοιπο που δεν μπορεί να μεταμορφωθεί μέσω της γλώσσας. Ο λόγος δεν μπορεί να τα πει όλα, η αλήθεια δεν μπορεί να ειπωθεί ποτέ ολόκληρη, είναι πάντα «μισο-ειπωμένη»(Λακάν,1991)[3].
Παραφράζοντας τον Campell, η εικαστική δημιουργία «εκσφενδονίζει το νου προς εκείνο που μπορεί να γίνει γνωστό αλλά όχι να ειπωθεί [..] είναι η προτελευταία αλήθεια, προτελευταία γιατί η τελική δεν μπορεί να ειπωθεί με λόγια»(Campell, 1998)[iii]. Ο Campell, μιλά για τη μυθολογία, αλλά και η εικαστική δημιουργία είναι της τάξης μιας ατομικής μυθολογίας. Υφαίνει μια ζώνη ένθεν του πραγματικού, μια ζώνη επιθυμίας που στρέφεται προς τη ζωή λαμβάνοντας υπόψη το θάνατο.
Ο άνθρωπος που πράττει εικαστικά αποπειράται να οριοθετήσει την εισβολή του πραγματικού στην καθημερινή εμπειρία. Μετουσίωση, άλλωστε, σημαίνει για το υποκείμενο να εκτεθεί στη δοκιμασία του πραγματικού. Να μην προσπαθεί να απορρίψει, ν’ απαρνηθεί ή ν’ απωθήσει την έλλειψη, την οδύνη, το θάνατο και το κακό ως κάτι το μη υπαρκτό(Λίποβατς, 2008)[4].Δεν έχει να κάνει με το να μιλάς για το καλό, το αγαθό, δεν είναι της τάξης του νοήματος. Βρίσκεται στο μεταξύ του περίφημου ζεύγους ζωή/θάνατος.Εκεί όπου συνδηλώνεται η παρουσία και η απουσία. Η απόσταση και η εγγύτητα. Στα άκρα ο λόγος είναι ερμητικά κλειστός και η σημασία καθηλωμένη. Η διαρροή του υποκειμένου ανάμεσα τους δίνει κινούμενο νόημα στο λόγο του, επιτρέπει την αμφισημία της γλώσσας.(Νομινέ,2014)[iv]Η τέχνη ως δημιουργία, μπορεί να είναι μια απόπειρα ύφανσης αυτού του κενού ανάμεσα στα δύο άκρα.
Εικαστική πράξη -μια υποκειμενική ιχνηλασία
Η Jane Orleman, καλλιτέχνης που χρησιμοποιεί τη ζωγραφική ως μορφή εικαστικής αφήγησης, επεξεργάζεται μέσω των έργων της, που είναι ένα εικαστικό ημερολόγιο, όχι μόνο τα τραυματικά γεγονότα της ζωής της αλλά και τα συναισθήματα και τις εμπειρίες της. Εμπνεόμενη από το παράδειγμά της, η εικαστική ψυχοθεραπεύτρια C. Malchiodi προτείνει την αξιοποίηση της φυσικής δύναμης της τέχνης στην έκφραση και επεξεργασία του ψυχικού τραύματος. Προτείνει τα εικαστικά ημερολόγια: «Κάθε φορά που αρχίζετε να κάνετε μια εικόνα στο ημερολόγιό σας, αναρωτηθείτε: «πώς νιώθω σήμερα;»[.] «Αν το κάνετε αυτό για μερικές εβδομάδες, απλώστε τα έργα σας με χρονολογική σειρά και εξετάστε τις εικόνες σας ψάχνοντας για ομοιότητες στα χρώματα, στα σχήματα, στις μορφές ή στο περιεχόμενο. Οι εικόνες σας εξελίχθηκαν με το πέρασμα του χρόνου; Υπάρχουν συναισθήματα που επανέρχονται σε τακτική βάση; Πώς τα παριστάνετε;» (Malchiodi 2009)[v].
Η C. Malchiodi προτρέπει την περιοδική καταγραφή απαντήσεων, η οποία βοηθά στην ανακάλυψη προτύπων, μορφών, χρωμάτων καιπεριεχομένων ως μέρος του μοναδικού εικαστικού λεξιλογίου που εκφράζει μια υποκειμενική θέση σε σχέση με τους άλλους και τα εξωτερικά γεγονότα. Η δημιουργία εικόνων βοηθά στη χαλάρωση των εσωτερικών μηχανισμών ελέγχου, επιτρέποντας την ανάδυση ενός προσωπικού τόπου συναισθημάτων και θέσεων που μοιάζει να έχουν ελευθερωθεί σαν μέσα στο όνειρο.
Σημειώνοντας τους συνειρμούς που αναδύονται κατά την εικαστική διαδικασία και τη θέαση των έργων, η εικαστική γραφή δύναται να αλλάξει, συνοδεύοντας σε επανορθωτικές εσωτερικές εγγραφές.
Προϋπόθεση αποτελεί το άφημα, μία ενεργητική προσμονή, υποδοχή και ακρόαση αυτού που έρχεται από το ασυνείδητο. Ο CarlJung σημείωνε ότι χωρίς παιχνίδι «δεν γεννήθηκε ποτέ κανένα δημιουργικό έργο»(όπως αναφέρεται στη Malchiodi 2009).
Ένα εικαστικό ημερολόγιο ενέχει την εμπειρία μιας εγγραφής αλλά και μια απόστασης από το βίωμα, όπου αυτό είναι ανυπόφορο. Μπορεί να βοηθήσει στην αίσθηση της συνέχειας και στην προβολή του υποκειμενικού χρόνου στο μέλλον, παρά την ανατροπή που έφερε ο ιός. Είναι της τάξης μιας δημιουργικής κατασκευής, μιας επινόησης, κι ως εκ τούτου τον καιρό του SARS-CoV-2 θα μπορούσε να έχει την αξία μιας επιχείρησης διάσωσης. Όπως άλλωστε σημείωσε ο Τζον Μπέργκερ: κάθε ιστορία είναι πάντα μια επιχείρηση διάσωσης[vi]
[1]Ν. Παπαχριστόπουλος, Ψυχανάλυσηκαιγραφή, εκδ. Βιβλιόραμα, Αθήνα, 2005
[2]Σ. Φρόυντ, Το παραλήρημα και τα όνειρα στην Γκράντιβα, εκδΑύρα,1994
[3]Ζ. Λακάν, SéminaireLivreΧVII, l’Envers de la psychanalyse, εκδ. Seuil, 1991
[4] Θ. Λίποβατς«Οι τέσσερεις Λόγοι» στο Ο διάλογος ψυχανάλυσης και κοινωνικού δεσμού, εκδ. Σχολή Μωραΐτη. Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας, Αθήνα, 2008
[i]Απαρίσιο Σολ, Ομιλία με τίτλο «Χρόνος Επείγοντος» στην έναρξη της Κλινικής Εκπαίδευσης Λακανικού Πεδίου, Αθήνα 7/11/2020.
[ii]MichaelParsons,Το περιστέρι που επιστρέφει, το περιστέρι που εξαφανίζεται, -Παράδοξο και Δημιουργικότητα στην Ψυχανάλυση, University Studio Press, Θεσσαλονίκη 2008.
[iii]JosephCampbell, Η δύναμη του Μύθου, Μετάφραση Ελένη Παπαδοπούλου, Ιάμβλιχος, Αθήνα 1998.
[iv]Νομινέ, Μ. (2014). Ο ψυχαναλυτής απέναντι στο ασυνείδητο. (Μ. Ν. Μαρία Κουκουμάκη, Μεταφρ.) Αθήνα: Φόρουμ Ψυχανάλυσης του Λακανικού Πεδίου της Αθήνας.
[v]Cathy A. Malchiodi, Εικαστική θεραπεία – Ένας πρακτικός οδηγός, Επιμέλεια Ν. Αναγνωστοπούλου, εκδόσεις Ελληνικά γράμματα, Αθήνα: 2009.
[vi]Λόγια του Βρετανού στοχαστή, τεχνοκριτικού και συγγραφέα Τζον Μπέργκερ.
Βιβλιογραφία
Απαρίσιο Σολ, Ομιλία με τίτλο «Χρόνος Επείγοντος» στην έναρξη της Κλινικής Εκπαίδευσης Λακανικού Πεδίου, Αθήνα 7/11/2020.
Michael Parsons,Το περιστέρι που επιστρέφει, το περιστέρι που εξαφανίζεται, -Παράδοξο και Δημιουργικότητα στην Ψυχανάλυση, University Studio Press,Θεσσαλονίκη 2008.
Joseph Campbell, Η δύναμη του Μύθου, Μετάφραση Ελένη Παπαδοπούλου, Ιάμβλιχος, Αθήνα 1998.
Θ. Λίποβατς «Οι τέσσερεις Λόγοι» στο Ο διάλογος ψυχανάλυσης και κοινωνικού δεσμού, εκδ. Σχολή Μωραΐτη. Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας, Αθήνα, 2008
Νομινέ, Μ. (2014). Ο ψυχαναλυτής απέναντι στο ασυνείδητο. (Μ. Ν. Μαρία Κουκουμάκη, Μεταφρ.) Αθήνα: Φόρουμ Ψυχανάλυσης του Λακανικού Πεδίου της Αθήνας.
Cathy A. Malchiodi, Εικαστική θεραπεία – Ένας πρακτικός οδηγός, Επιμέλεια Ν. Αναγνωστοπούλου, εκδόσεις Ελληνικά γράμματα, Αθήνα: 2009.
Ν. Παπαχριστόπουλος, Ψυχανάλυση και γραφή, εκδ. Βιβλιόραμα, Αθήνα, 2005
Σ. Φρόυντ, Το παραλήρημα και τα όνειρα στην Γκράντιβα, εκδ Αύρα,1994
Ζ. Λακάν, Séminaire Livre ΧVII, l’Envers de la psychanalyse, εκδ. Seuil, 1991
