Της Ελισάβετ Ιωαννίδη
Σύμφωνα με την Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, υπήρχαν σχεδόν 60.000 πρόσφυγες και μετανάστες στην Ελλάδα τον Ιούνιο 2019. Για μια χώρα που ήδη αντιμετώπιζε οικονομική ύφεση και ήταν ανέτοιμη να διαχειριστεί και να ελέγξει τόσο πολλούς μετανάστες, η προσπάθεια αντιμετώπισης της τόσο μεγάλης αύξησης του πληθυσμού αποτέλεσε δύσκολο έργο.
Σ’ αυτό συνυπολογίζεται η προκατάληψη και αρνητική αντιμετώπιση που εκδηλώνει απέναντί τους ο τοπικός πληθυσμός.
Το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ) ευαισθητοποιείται στην κάλυψη των αναγκών και ενδιαφερόντων ποικίλων ομάδων.Μέσα από τα προγράμματά του, στόχο έχει την εξάλειψη του κοινωνικού αποκλεισμού, την προώθηση, την ενσωμάτωση και τη δημιουργία ίσων ευκαιριών για πρόσβαση στην τέχνη και τον πολιτισμό – για όλους. Το 2009, ως μέρος του κοινωνικού και εκπαιδευτικού του ρόλου, το μουσείο εγκαινίασε ένα καινοτόμο πρόγραμμα, με τίτλο ΕΜΣΤ Χωρίς Σύνορα. Όπως αναφέρει η Μαρίνα Τσέκου, Επιμελήτρια των Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων του Μουσείου, στο Best Practice 1, A Τool to Improve Museum Education Internationally:
[...] το πρόγραμμα ΕΜΣΤ Χωρίς Σύνορα είναι συμπεριληπτικό και συμμετοχικό με εκπαιδευτικό, πολιτισμικό και κοινωνικό χαρακτήρα. Ανταποκρινόμενο στις προκλήσεις της σύγχρονης κοινωνίας που διαρκώς αλλάζει, επιβεβαιώνει το νέο ρόλο των μουσείων μέσα σε αυτήν. Η πρόθεσή μας και η φιλοδοξία μας είναι να προσελκύσουμε το ενδιαφέρον περισσότερων φορέων και κοινωνικών ομάδων και να χτίσουμε συνέργειες με πολλούς άλλους επαγγελματίες (μουσειολόγους, δημοσιογράφους, ψυχολόγους, κοινωνικούς λειτουργούς, εικαστικούς θεραπευτές, κλπ.) με στόχο τη συνεχή βελτίωση του προγράμματος, των δράσεων και της κοινωνικής διάδρασης του μουσείου. (Τσέκου, 2012, σ. 243)[1]
Εκπληρώνοντας τον κοινωνικό και εκπαιδευτικό ρόλο του Μουσείου και ανταποκρινόμενο στις ανάγκες της εποχής μας, το ΕΜΣΤ συνεργάστηκε το 2017 με την Ύπατη Αρμοστεία των Ηνωμένων Εθνών για τους Πρόσφυγες, με τη χρηματοδότηση της Γενικής Διεύθυνσης Πολιτικής Προστασίας και Ανθρωπιστικής Βοήθειας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής – (ECHO). Χρησιμοποιώντας το πλαίσιο του προγράμματος ESTIA, αναπτύχθηκε ένα πρόγραμμα, κύριος στόχος του οποίου ήταν να δοθεί χώρος για ελεύθερη έκφραση σε πρόσφυγες ώστε να έρθουν με τον τρόπο αυτό πιο κοντά στην τοπική κοινωνία, να αναπτυχθεί ένας διάλογος ανάμεσα σε «αυτούς» και «εμάς», να τους κατανοήσουμε, να μάθουμε από πού έρχονται και γιατί έρχονται. Ήταν επιτακτική η ανάγκη να προσφέρουμε στους ανθρώπους αυτούς μια πλατφόρμα για να μπορέσουν να είναι ο εαυτός τους, με αυτόν τον τρόπο «προάγοντας το σεβασμό για τους ανθρώπους αυτούς, γεννώντας ελπίδα για το μέλλον τους και καλλιεργώντας αλληλεγγύη, αποδοχή και κοινωνική συνοχή» (Τσέκου, 2018). Όπως έχει γράψει ο ψυχοθεραπευτής Dick Blackwell:
[…] τα τραύματα που έχουν υποστεί, τους έχουν συχνά αφήσει αποκομμένους και αποξενωμένους, όχι μόνο απομακρυσμένους από τις κοινότητές τους, τις κουλτούρες, τους φίλους και την οικογένειά τους, αλλά αποξενωμένους από τους ίδιους τους εαυτούς τους, αδυνατώντας να επικοινωνήσουν τη συντριβή και την ευαλωτότητά τους. Πολλοί από όσους φτάνουν στην Ευρώπη βρίσκουν την κοινωνικο-οικονομική τους μετατόπιση επιβαρυμένη, καθώς ανακαλύπτουν πως ανήκουν πλέον στις νέες ευρωπαϊκές κατώτερες τάξεις. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, η θέσπιση της δυνατότητας σημαντικής επικοινωνίας με άλλους αποβαίνει μια σοβαρή ή ακόμη και ριζοσπαστική, πράξη. (Blackwell, 1998, σ. 10)[2]
Το πρόγραμμα, που εμπνεύσθηκαν και υλοποίησαν η Μαρίνα Τσέκου, Επιμελήτρια Εκπαίδευσης του ΕΜΣΤ, και ο Γιάννης Βασταρδής, φωτογράφος, είχε τίτλο Face Forward …into my home. Ήταν ένα διαδραστικό πρόγραμμα που εστίαζε στις ιστορίες ανθρώπων που είχαν αναγκαστεί να εγκαταλείψουν τις πατρίδες τους και βρίσκονταν στη διαδικασία να ξαναχτίσουν τις ζωές τους σε μια νέα χώρα. Μια ποικιλόμορφη ομάδα είκοσι συμμετεχόντων δέχτηκαν με χαρά την ευκαιρία να δοκιμάσουν κάτι νέο και ταυτόχρονα εκπαιδευτικό, δημιουργικό και προκλητικό, καθώς χρειάστηκε να μοιραστούν τις προσωπικές τους ιστορίες, κάτι που δεν ήταν πάντα εύκολο.
Το πρόγραμμα αναπτύχθηκε σε τρία στάδια:
1. Το πρώτο στάδιο αποτελείτο από εργαστήρια αφήγησης. Σε δίωρες συναντήσεις που διεξάγονταν τέσσερις φορές την εβδομάδα, για τρεις εβδομάδες στην αίθουσα εκπαίδευσης του Μουσείου, έναν ήσυχο και ασφαλή χώρο, οι συμμετέχοντες είδαν έντεκα έργα τέχνης που ανήκουν στη συλλογή του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης. Παίρνοντας τα έργα αυτά σαν σημείο εκκίνησης για συζήτηση, ζητήθηκε από τους ωφελούμενους του προγράμματος να σκεφτούν πάνω σε αυτά και στη συνέχεια ενθαρρύνθηκαν να αφηγηθούν τις δικές τους προσωπικές ιστορίες. Σιγά-σιγά άρχισαν να κάνουν συνειρμούς και να μοιράζονται συναισθήματα, σκέψεις, ελπίδες, αναμνήσεις, φιλοδοξίες. Δεν συζήτησαν μόνο την τωρινή τους κατάσταση και αποκάλυψαν στιγμές από το παρελθόν τους, αλλά έκαναν επίσης σχέδια για το μέλλον. Οι συζητήσεις τους ηχογραφήθηκαν.
Ο Ghassan, ένας 59χρονος από τη Συρία, είπε κατά τη διάρκεια των συζητήσεων:
Εικόνα 1, Ghassan (Συρία), 2017, Φωτογραφία: Ιωάννης Βασταρδής
Παρά τα πολλά και μεγάλα προβλήματα που έχω αντιμετωπίσει στη ζωή μου, δεν έχω απελπιστεί και ακόμα προσπαθώ και θέλω να πετύχω κάτι στη ζωή μου, με όλες τις δυσκολίες. Το ίδιο εύχομαι σε όλους. Δηλαδή, εύχομαι όλοι να συνεχίσουν να προσπαθούν να παλεύουν για ένα καλύτερο μέλλον. Γι’ αυτό ήρθαμε ως εδώ, για ένα καλύτερο μέλλον. Και εύχομαι σε όλους να φτάσουν εκεί που έχουν βάλει στόχο.
Ο Kourosh, ένας 34χρονος Ιρανός είπε:
Εικόνα 2, Kourosh (Ιράν), 2017, Φωτογραφία: Ιωάννης Βασταρδής
Όταν πας σε μια ξένη χώρα, δεν μπορείς να αλλάξεις τη χώρα και τις συνθήκες που θα αντιμετωπίσεις εκεί. Μπορείς, όμως, να διαμορφώσεις το κοντινό σου περιβάλλον με τέτοιον τρόπο που να σου ταιριάζει. Αυτές τις σκέψεις μού δημιούργησε το έργο του Ντο-Χο Σου. Για μένα, «σπίτι» δεν σημαίνει ένα κτίριο. Το σπίτι δημιουργείται από τα μέλη της οικογένειας. «Σπίτι» σημαίνει οικογένεια, αναμνήσεις και συναισθήματα, τα οποία μπορείς να έχεις μαζί σου όπου κι αν πας.
2. Στο δεύτερο στάδιο, ο Γιάννης Βασταρδής ζήτησε από τους συμμετέχοντες να επιλέξουν ένα μέρος όπου θα ήθελαν να φωτογραφηθούν. Ο σκοπός ήταν να απεικονισθούν σε κάποια στιγμή της καθημερινής τους ρουτίνας στην Αθήνα. Παράλληλα με τα προσωπικά τους αφηγήματα, τα πορτρέτα αποκάλυπταν τον μοναδικό χαρακτήρα του κάθε ατόμου. Οι συμμετέχοντες ομολόγησαν πως η διαδικασία φωτογράφισης τόνωσε την αυτοπεποίθησή τους, καθιστώντας τους πρωταγωνιστές του προγράμματος, όπως άλλωστε ήταν ο αρχικός σκοπός.
3. Το τρίτο στάδιο ήταν μια έκθεση στο Μουσείο που επιμελήθηκαν η Μαρίνα Τσέκου και ο Γιάννης Βασταρδής. Τα φωτογραφικά πορτρέτα παρουσιάστηκαν δίπλα στις προσωπικές αφηγήσεις των συμμετεχόντων, που ακούγονταν μέσω mp3.
Εικόνα 3, άποψη της έκθεσης, Φωτογραφία: Στέλλα Τζαχρήστα
Οι ιστορίες μεταφράστηκαν σε τέσσερις γλώσσες, ελληνικά, αγγλικά, φαρσί και αραβικά, καθιστώντας τες με αυτόν τον τρόπο διαθέσιμες σε ένα ευρύτερο κοινό. Παράλληλα εκτέθηκε ένα σύντομο βιντεοσκοπημένο ντοκιμαντέρ της διαδικασίας, και παρουσιάστηκαν σε ηλεκτρονική μορφή τα έργα τέχνης από τη συλλογή του Μουσείου που αποτέλεσαν ερέθισμα για τις αφηγήσεις.
Μέσα από την έκθεση προβλήθηκε η ποικιλομορφία της ομάδας, οι διαφορετικοί τρόποι σκέψης και προσέγγισης θεμάτων, τα διαφορετικά τους εθνικά, θρησκευτικά και κοινωνικά υπόβαθρα, ο διαφορετικός τους σεξουαλικός προσανατολισμός και η ταυτότητα φύλου. Όμως πέρα από τις διαφορές τους, τα πορτρέτα και οι ιστορίες τους αποκάλυψαν επίσης τις ομοιότητες, όχι μόνο μεταξύ τους, αλλά μεταξύ όλων μας, καθώς οι άνθρωποι αυτοί κι εμείς μοιραζόμαστε τις ίδιες ελπίδες, τα ίδια όνειρα και ανησυχίες για το παρόν και το μέλλον.
Όπως είπε ο Beshr, ένας 26χρονος Σύρος:
Σε κάθε έργο μπορεί κανείς να δώσει πολλές ερμηνείες, καθένας στην κουβέντα μας λέει την άποψή του. Αλλά, άμα το σκεφτούμε λίγο, θα δούμε ότι όλοι μας τα ίδια λέμε λίγο-πολύ. Μοιάζουν οι απόψεις μας, ελάχιστα διαφέρουν, γιατί όλοι έχουμε ζήσει μια μεγάλη ταλαιπωρία, μια μεγάλη περιπέτεια, έχουμε όλοι μας μια κοινή ιστορία. Μετά από όσα μας έχουν συμβεί, είμαστε πλέον εδώ όλοι μαζί, ενωμένοι. Εγώ ζω σε ένα κτίριο με επτά ορόφους, όπου ζούμε μαζί άνθρωποι από διάφορα κράτη, από διαφορετικές θρησκείες, μουσουλμάνοι, χριστιανοί, όλοι. Το να ζούμε ενωμένοι το μάθαμε εδώ.
Η έκθεση πρόσφερε μια εναλλακτική προοπτική στο αφήγημα που είχε γραφτεί κυρίως από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και τους κυβερνητικούς φορείς. Για να ανοίξει το πρόγραμμα και να γίνουν οι ιστορίες γνωστές σε ένα ευρύτερο κοινό, εκτός από τον κατάλογο της έκθεσης, δημιουργήθηκε και μια ιστοσελίδα προσβάσιμη στο σύνδεσμο http://www.faceforward.gr
Οργανώθηκε επίσης μια σειρά συναντήσεων με τον τίτλο Face Forward meetings …into EMST, προσφέροντας έτσι στους επισκέπτες την ευκαιρία να συναντήσουν προσωπικά τους συμμετέχοντες. Οι συμμετέχοντες, μπροστά στα πορτρέτα τους, συζήτησαν για την εμπειρία τους στο μουσείο, το πρόγραμμα, την επαφή με τη σύγχρονη τέχνη και πώς αισθανόντουσαν να είναι οι πρωταγωνιστές όλων αυτών.
Εικόνα 4, Reem (Συρία), 2017, Φωτογραφία:Στέλλα Τζαχρήστα
Ο Amin, φοιτητής από το Ιραν, είχε πει κατά τη διάρκεια του εργαστηρίου αφήγησης:
[…] Όλη η οικογένειά μου, και από τη μεριά του πατέρα μου και από τη μεριά της μητέρας μου, όλοι παίζουν μουσική. Η μαμά μου ασχολείται επαγγελματικά με τη μουσική και το χορό. Έτσι πρωτόμαθα και εγώ, βλέποντας τους γονείς μου να παίζουν. Στο Ιράν λόγω, των προβλημάτων που αντιμετωπίζαμε, δεν μπορούσα να παρακολουθήσω κανονικά μαθήματα σε κάποιο ωδείο. Εδώ όμως, χάρις στον Κωνσταντίνο, μπορώ. Η μουσική είναι η ζωή μου, μού δίνει δύναμη. Όπως φορτίζουμε τις μπαταρίες με το ηλεκτρικό ρεύμα, έτσι και εγώ παίρνω ενέργεια από τη μουσική. Το όνειρό μου για το μέλλον μου είναι να γίνω τραγουδιστής.
Κατά τη διάρκεια των συναντήσεων αυτών ο Αμίν είχε την ευκαιρία να τραγουδήσει μπροστά στο κοινό, εκπληρώνοντας έτσι κατά κάποιο τρόπο το όνειρό του.
Εικόνα 5, Amin (Ιράν), τραγουδώντας μπροστά στο κοινό
Η έκθεση στη συνέχεια περιόδευσε στο Ηράκλειο Κρήτης, και τη Θεσσαλονίκη και εμπλουτίστηκε με τις ιστορίες άλλων προσφύγων. Το 2019 παρουσιάστηκε στην γκαλερί Tabačka Kulturfabrik στο Košice, Σλοβακία, όπου οι ιστορίες μεταφράστηκαν και στα Σλοβακικά.
Κατά τη διάρκεια των συναντήσεων στο Μουσείο, οι συμμετέχοντες ανέπτυξαν σχέση με την κουλτούρα που τους υποδέχτηκε (που εκπροσωπείται από το μουσείο, τους συντονιστές της ομάδας και τα έργα τέχνης) παρουσιάζοντας, κάνοντας αναφορές και ταυτόχρονα όντας ριζωμένοι στην κουλτούρα της πατρίδας τους. Η Wong-Valle (1981) συμπεραίνει πως με το να κάνουν αναφορές στη χώρα καταγωγής τους είναι δυνατόν να μειωθεί το πολιτισμικό άγχος. Συνεπώς, το μουσείο ενήργησε σαν ένα εμπεριεκτικό περιβάλλον με σκοπό την ενίσχυση της επικοινωνίας.
Ως εικαστικοί θεραπευτές, αντιλαμβανόμαστε πως οι εικόνες, τα έργα τέχνης και τα αντικείμενα, φέρουν μια συμβολική σημασία καθώς επενδύονται με προσωπικές αφηγήσεις και αναμνήσεις. Η θέαση σύγχρονων έργων τέχνης που καταπιάνονται με θέματα αναγκαστικής μετανάστευσης, συγκρούσεων, κοινωνικής διάδρασης, εθίμων και συνηθειών άλλων χωρών, έδωσε κίνητρα και έμπνευση στους συμμετέχοντες. Το πρόγραμμα έδειξε πως η τέχνη μπορεί να προσελκύσει ανθρώπους που έχουν βιώσει δύσκολες καταστάσεις, καταστροφές, διάλυση δομών και οικογενειών και πως μπορεί να είναι κίνητρο για την επίτευξη κοινωνικών και, ακόμη πιο σημαντικό, προσωπικών αλλαγών. Ταυτόχρονα, ανέπτυξε ένα διάλογο πάνω σε θέματα που μας αφορούν όλους.
Βιβλιογραφία:
Blackwell, D. (1998). Forward. In Dokter, D. (Ed.), Arts Therapists, Refugees, and Migrants: Reaching Across Borders (p. 9). London: Jessica Kingsley Publishers.
Strickland, P. (2018). Refugees in Greece hopeless as Europe eyes more returns, available online at: https://www.aljazeera.com/news/2018/07/refugees-greece- hopeless-europe-eyes-returns-180712210255913.html, last accessed: 18/7/2019
Tsekou, M. (2012). National Museum of Contemporary Art (EMST) Without Borders. In Emma, N. (Ed.), Best Practice 1, A tool to improve museum education internationally (p. 243). Rome: Edizioni Nuova Cultura.
Tsekou, M. (2018). Museums out of the Box! The Crossover impact of Museums, NEMO 26th Annual Conference, 15-18 November 2018.
Wong-Valle, E. (1981). Art therapy as a tool in the acculturation of the immigrant mental patient, Pratt Institute, Creative Therapy Review, 2: 46-51.
Η Ελισάβετ Ιωαννίδη είναι Επιμελήτρια Εκπαίδευσης στο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ) και Εικαστική Ψυχοθεραπεύτρια. Οι σπουδές της περιλαμβάνουν πτυχίο (Β.Α.) στην Ψυχολογία και τις Καλές Τέχνες (Brandeis University, Waltham, MA, USA), μεταπτυχιακό τίτλο (Μ.Α.) στην Ιστορία της Τέχνης (Courtauld Institute of Art, London, UK), PGd στη Σύγχρονη Τέχνη (Sotheby’s Institute of Art, London, UK) και μεταπτυχιακό τίτλο (Μ.Α.) στην Εικαστική Ψυχοθεραπεία (Κέντρο Τέχνης και Ψυχοθεραπείας, Αθήνα). Ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για την εφαρμογή της εικαστικής ψυχοθεραπείας στα μουσεία. Έχει σχεδιάσει και υλοποιήσει με την κυρία Αφροδίτη Πανταγούτσου το ομαδικό πρόγραμμα εικαστικής ψυχοθεραπείας «Εξερευνώντας τις εικόνες του Μουσείου – Εξερευνώντας την εικόνα μου» στο ΕΜΣΤ. Έχει συγγράψει άρθρα πάνω στην εικαστική ψυχοθεραπεία και έχει επιμεληθεί την έκδοση καταλόγων εκθέσεων του ΕΜΣΤ. Περισσότερες πληροφορίες στο https://courtauld.academia.edu/ElisabethIoannides
[1] Mετάφραση από το αρχικό αγγλικό κείμενο Τόνια Ηλιάσκου
[2] Mετάφραση από το αρχικό αγγλικό κείμενο Τόνια Ηλιάσκου
* Το κείμενο πρωτοδημοσιεύτηκε στο περιοδικό Newsbriefing της Βρετανικής Ένωσης Εικαστικών Θεραπευτών, Χειμώνας 2019
