Το παραμύθι είναι ένα μέσο που μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε συνδυασμό με την εικαστική θεραπεία, ως μια μορφή ψυχοθεραπευτικής παρέμβασης. Έχει αξιόλογα αποτελέσματα, μιας και οι ιδιότητες του παραμυθιού δρουν συμπληρωματικά με αυτές της τέχνης.
της Ειρήνης Καπόλα, εργοθεραπεύτριας και εικαστικής ψυχοθεραπεύτριας επί πτυχίω
Η θεραπευτική δύναμη του παραμυθιού
Η τέχνη είναι η πρώτη γλώσσα του ανθρώπου, μιας και αρχικά όλοι σκεφτόμαστε με σύμβολα και εικόνες (Shepard&Booth, 2009). Ως γλώσσα έχει το δικό της συντακτικό και γραμματική, σύμβολα, κώδικες. Τα παραμύθια επίσης είναι ένας τόπος του συμβολικού με τα δικά τους σύμβολα, μοτίβα, κώδικες. Και τα έργα τέχνης και τα παραμύθια έχουν γλωσσική φύση, συμμετέχουν στη νοηματική δομή και η γλώσσα την οποία εκπροσωπούν δεν είναι μονοσήμαντα καθορισμένη. Τόσο η θεραπευτική δύναμη της τέχνης όσο και του παραμυθιού βρίσκεται στον τρόπο που αποκαλύπτουν την εσωτερική φύση του ανθρώπου. Είναι ένας συμβολικός τόπος όπου σχηματοποιούνται τα σκοτεινά και φωτεινά τοπία του εαυτού, αντιφάσεις που μόνο η συμβολική γλώσσα μπορεί να στεγάσει. Κάτω από αυτό το πρίσμα, και τα δύο αποτελούν θεραπευτικό μέσο, αφού προσφέρουν τη δυνατότητα στο άτομο και ειδικά στο παιδί να δουλέψει τα θέματα που το απασχολούν στο επίπεδο μιας συμβολικής επεξεργασίας, να αναπαραστήσει σύνθετες ιδέες και συναισθήματα και ως δημιουργός να ανακατασκευάσει μια εναλλακτική ιστορία για το ίδιο (Cohen, 2013).
Περί παραμυθίας
Λέγεται ότι το παραμύθι είναι η φωνή του ανθρώπου στο πέρασμα των αιώνων. Ξεκίνησε σαν μια αφήγηση που δεν έφερε την υπογραφή ενός συγγραφέα, αλλά δημιουργούνταν και μεταδιδόταν με τον προφορικό λόγο. Διαμορφωνόταν με αυτόν τον τρόπο από το πρόσωπο που τα αφηγείτο κι από τα πρόσωπα στα οποία απηύθυνε την αφήγηση. Πρόκειται για μια σχέση, για το μοίρασμα μιας κοινής εμπειρίας.
Στο πεδίο της προφορικότητας ανήκουν τα λαϊκά παραμύθια, οι μύθοι, οι θρύλοι. Όλα βάζουν σε λόγο συμβολικό, το ανείπωτο. Μέσα από τις προφορικές αφηγήσεις, αυτό το ανοίκειο για τον άνθρωπο, που ξεπερνά τα λόγια, βρίσκει έναν τρόπο να ειπωθεί. Ο μύθος και ο θρύλος προέρχονται από τον πολιτισμό και τις εμπειρίες ενός ορισμένου έθνους και εστιάζουν και απευθύνονται σ’ αυτό, ενώ το παραμύθι εστιάζει στις εμπειρίες ενός μόνο ατόμου, συνήθως ανώνυμου, που διαθέτει χαρακτηριστικά με τα οποία ο καθένας μπορεί να ταυτιστεί.
Στο παρελθόν όλων των ανθρώπων υπάρχει μια κοινή μνήμη, ο αποχωρισμός από τη μητρική κοιλιά, το «ξεχώρισμα». Υπάρχει και η ανάλογη πνευματική εμπειρία, όπου αναπτύσσοντας το λόγο και τη συνείδηση, οι άνθρωποι ξεχώρισαν ως φυσικά πλάσματα από την υπόλοιπη φύση. Ως προς αυτό, οι ιστορίες προφορικής παράδοσης, λειτουργούν ως παρηγορία. Παράλληλα, ανοίγουν ένα συμβολικό δρόμο αναζήτησης για το νόημα της ζωής (Cooper, 2007).
Η διαδικασία συμβολοποίησης και μύησης στο παραμύθι
Το συμβολικό στοιχείο αποτελεί ένα από τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα του λαϊκού παραμυθιού και αφορά ένα νόημα που κρύβεται πίσω από τις λέξεις. Ο καθένας κρατά από το παραμύθι αυτό που ο ίδιος αναζητά σύμφωνα με το ψυχικό υλικό που κουβαλάει μέσα του, καθώς το βαθύτερο νόημα της κάθε ιστορίας είναι διαφορετικό από άτομο σε άτομο αλλά και μέσα στο ίδιο το άτομο σε διαφορετικές περιόδους και στιγμές της ζωής του (Προύσαλης, 2009).
Στόχος του παραμυθιού είναι να προκαλέσει ανατροπές, μετακινήσεις με σκοπό την ωριμότητα (Προύσαλης, 2009). Για αυτό και λέγεται ότι η βαθύτερη λειτουργία του παραμυθιού είναι η λειτουργία της μύησης (Ζαν, 1996; Cooper, 2007; Προύσαλης, 2009). «Από φιλοσοφική άποψη, η μύηση είναι ισότιμη με μια βασική αλλαγή στην υπαρξιακή κατάστασή του [μυημένου]. Ο νεοφώτιστος βγαίνει από αυτή τη διαδικασία εντελώς αλλαγμένος … έχει γίνει άλλος», όπως αναφέρει ο Μιρσέα Ελιάντε (Cooper, 2007).
Σε κάθε διαδικασία μύησης παρατηρούμε μια πλήρη ρήξη με τη μητέρα ή και όλη την οικογένεια. Αρχικά το παιδί είναι μέρος μιας κλειστής και προφυλαγμένης κοινότητας. Κατά τη μύησή του πραγματοποιείται η απομάκρυνσή του από την οικογένεια και η εισδοχή του στον κόσμο των ενηλίκων, που αποτελούν τη μετάβαση από το ασυνείδητο στο συνειδητό. Στα παραμύθια αυτό συμβαίνει ξανά και ξανά, είτε με το θάνατο της μητέρας ή του πατέρα, και την εμφάνιση της κακιάς μητριάς, είτε με την απόρριψη του παιδιού από τους γονείς, που το στέλνουν σ’ έναν ξένο και εχθρικό κόσμο (Cooper, 2007). Αυτή όμως η πορεία δεν είναι μοναχική, καθώς συνοδεύεται από όλη την ανθρωπότητα μέσα από τα οικουμενικά και πανανθρώπινα αρχέτυπα που βρίσκονται στα παραμύθια (Προύσαλης, 2009).
Σε όλους τους πολιτισμούς, το πέρασμα από την νηπιακή στην ενήλικη ζωή δραματοποιείται μέσα από ιεροτελεστίες (περιτομή, εκτομή, θεία μετάληψη), πρωτόγονες και φυσικές τελετές ή θρησκευτικές και μυστικιστικές τελετουργίες (Ζαν, 1996; Cooper, 2007). Στη σύγχρονη εποχή, η διαδικασία της μύησης συνυπάρχει με την ανθρώπινη κατάσταση, με την έννοια ότι κάθε ύπαρξη αποτελείται από την αδιάκοπη διαδοχή δοκιμασιών, θανάτων και αναστάσεων (Ζαν, 1996). Το παραμύθι παραμένει από τις απαρχές της ανθρώπινης ιστορίας μέχρι σήμερα συνοδοιπόρος του ανθρώπου στις εξελικτικές μεταβάσεις του.
Στην περίπτωση των παιδιών, ο μυητικός λόγος των παραμυθιών, τα βοηθά να αναπτύξουν τη φαντασία τους, να εναρμονιστούν με τα άγχη τους, να αποσαφηνίσουν τα συναισθήματά τους, να αναγνωρίσουν τις υπαρξιακές τους δυσκολίες και να βρουν λύσεις στα προβλήματα που τα αναστατώνουν μέσα από τους ήρωες των παραμυθιών, καθώς τίθεται σε λειτουργία ο μηχανισμός της προβολής και της ταύτισης. Λόγω του ότι οι ιστορίες διαπραγματεύονται οικουμενικά ανθρώπινα προβλήματα, μιλάνε στο υπό διαμόρφωση Εγώ του παιδιού και προωθούν την ανάπτυξή του, ανακουφίζοντάς το ταυτόχρονα από τις διάφορες προσυνειδητές και ασυνείδητες πιέσεις που βιώνει (VonFranz, 1970; Προύσαλης, 2009).
Έργο απο παιδιά προσχολικής ηλικίας (ομάδα κοινωνικοσυναισθηματικής ανάπτυξης - as artherapy) στο πλαίσιο παιδικού σταθμού. Εικαστική επεξεργασία με έρεισμα το παραμύθι προφορικής παράδοσης "Κοντορεβιθούλης".
Ψυχαναλυτική προσέγγιση των παραμυθιών
Ο ίδιος ο Φρόυντ είχε υπογραμμίσει το ενδιαφέρον που παρουσιάζουν οι αφηγήσεις, τα παραμύθια, οι μύθοι, προκειμένου να καταλάβουμε τις συμπεριφορές των ανθρώπων που καμιά φορά μοιάζουν ανεξήγητες αλλά στην πραγματικότητα είναι πάντα αιτιολογημένες, ατομικά και συλλογικά. Γεγονός είναι πως το υποσυνείδητο λειτουργεί με ένα συνεκτικό και παράλληλα αφηγηματικό τρόπο μέσα στα παραμύθια.
Σύμφωνα με την ψυχαναλυτική προσέγγιση, τα παραμύθια λειτουργούν με βάση κάποιες από τις αρχές και τους μηχανισμούς του ονείρου, όπως η συμπύκνωση και η μετάθεση (VonFranz, 1970). Με αυτές τις αρχές, διαφορετικά πρόσωπα μέσα στο παραμύθι μπορούν να εκφράζουν διαφορετικές πλευρές, καλές ή κακές, του ίδιου προσώπου (μητριά-μητέρα, λύκος-γιαγιά, γάτος-αφεντικό, πατέρας-τέρας). Η ύπαρξη δύο αδελφών με αντικρουόμενες πλευρές (αγνότητα-φθόνος), μια από τις συνηθισμένες θεματικές των παραμυθιών, παραπέμπει σε υπαρκτή οικογενειακή πραγματικότητα, συγχρόνως όμως θεωρείται ότι παραπέμπει και στις δύο αντιθετικές πλευρές (αρνητικό-θετικό) του χαρακτήρα του παιδιού. Η ύπαρξη μέσα τους ενός καλού ή κακού εαυτού αποτελεί συνηθισμένο βίωμα για τα περισσότερα παιδιά.
Το κακό θεωρείται μέρος του κόσμου και της ζωής, κι αυτό αναγνωρίζεται έμμεσα μέσα στα παραμύθια (Κουρκουτάς, 2009). Τονίζονται οι εσωτερικές και εξωτερικές αντιφάσεις, τα αμφιθυμικά αρνητικά συναισθήματα και δείχνουν πρόσωπα που έχουν μοχθηρά συναισθήματα (VonFranz, 1970). Ακούγοντας την αφήγηση ενός παραμυθιού, είναι επιθυμητό και επιτρεπτό από τα παιδιά να νιώσουν ζήλεια, μοχθηρία, πονηρία, να βιώσουν άγχη και φόβους, να θελήσουν να υπερισχύσουν των γονιών τους χωρίς να επικρίνονται και να τιμωρούνται, όπως στην πραγματικότητα (Κουρκούτας, 2009). Έτσι επέρχεται ένα είδος κάθαρσης για τα παιδιά (Ζαν, 1996).
Σύμφωνα με τον Μπέτελχαϊμ, ο οποίος έχει ασχοληθεί αρκετά με την ψυχαναλυτική προσέγγιση των παραμυθιών, τα παραμύθια αντιπροσωπεύουν την τάξη αντί της εσωτερικής σύγχυσης του παιδιού. (Μπέτελχαϊμ, 1995). Κατά συνέπεια οι όροι Εκείνο, Εγώ και Υπερεγώ, κατά Φρόυντ, βρίσκονται ενσαρκωμένοι στα παραμύθια. Συγκεκριμένα ο Μπέτελχαϊμ αναφέρεται στα ζώα που εμφανίζονται στα παραμύθια, παρατηρώντας πως αυτά που είναι επικίνδυνα συμβολίζουν το αδάμαστο Εκείνο, που δεν έχει υποταχτεί ακόμα στο Εγώ και το Υπερεγώ. Είναι ενδιαφέρον ότι αναλύοντας ένα παραμύθι των αδελφών Γκριμ, δίνει στα τρία είδη ζώων που εμφανίζονται από ένα στοιχείο της φροϋδικής τοπολογίας. Ο βάτραχος, που ζει πιο πολύ κάτω από το νερό αλλά αναδύεται, συμβολίζει τις ορμές μας, το Εκείνο. Το πουλί, που πετάει στα ύψη, συμβολίζει το ιδανικό, το Υπερεγώ. Ο σκύλος, που ζει σαν τον άνθρωπο πάνω στη γη, είναι ταυτόχρονα η ενστικτώδης ελευθερία, η ελευθερία να δαγκώσει, να κενώσει ανεξέλεγκτα και να ικανοποιήσει χωρίς περιορισμό τις σεξουαλικές του ανάγκες.
Ταυτόχρονα, το παραμύθι αντιπροσωπεύει τις πιο ευγενείς αξίες (πίστη, αγάπη). Συμβολίζει το Εγώ (Ζαν, 1996). Ακόμη μέσω των ζώων, που συναντάμε πολύ συχνά στα παραμύθια, συμβολίζονται τα σεξουαλικά και επιθετικά ένστικτα, οι απωθημένες και ματαιωμένες ανάγκες-επιθυμίες, τα επώδυνα και αρνητικά συναισθήματα και τραυματικά βιώματα που ο επίσημος κοινωνικός λόγος δεν αναγνωρίζει ότι υπάρχουν. Τα ψυχαναλυτικά στοιχεία που αφορούν τα παραμύθια συνδέονται άρρηκτα και με την εικαστική θεραπεία, όσον αφορά το κομμάτι του συμβολισμού, των μεταφορών, της προσωποποίησης και των μηχανισμών.
Στο επίπεδο της διήγησης
Τα παραμύθια μπορούν να ιδωθούν ως ένα αντικείμενο που διαμεσολαβεί και πραγματώνει τη σχέση γονέα-παιδιού (Κουρκούτας, 2009).
Οι ιστορίες ή τα απλά λόγια που ακούει το παιδί κάθε βράδυ πριν κοιμηθεί, για να κατευνάσει τα άγχη του και να αντιμετωπίσει τον αποχωρισμό από τη μητέρα του, συνιστούν τις πρώτες προσπάθειες των γονέων, ώστε το νήπιο να αρχίσει να δημιουργεί μέσα του ένα εσωτερικό ψυχικό πλαίσιο. Στην περίοδο αυτή των πρώτων ενσυνείδητων γλωσσικών μηνυμάτων που επικοινωνούν οι γονείς στα παιδιά τους για να τα ηρεμήσουν, τοποθετείται η απαρχή της οικοδόμησης του συμβολικού εσωτερικού συστήματος και των αναπαραστάσεων που συνιστούν αναπόσπαστο στοιχείο της ψυχοκοινωνικής ταυτότητας του ενηλίκου (Κουρκούτας, 2009).
Η σταθερή διάθεση των γονιών για συναισθηματική επικοινωνία και επαφή με τα παιδιά τους, η συστηματική διήγηση ιστοριών και παραμυθιών, με τον πλούτο των θυμικών καταστάσεων των ηρώων και των συνεχών ανατροπών που έχουν, αλλά και η εμπλοκή των γονέων με συμπληρωματικά σχόλια μπορούν να συμβάλουν στην ανάπτυξη της εσωτερίκευσης, της συμβολοποίησης και της αναπαράστασης.
Έργο απο παιδιά προσχολικής ηλικίας (ομάδα κοινωνικοσυναισθηματικής ανάπτυξης - as artherapy) στο πλαίσιο παιδικού σταθμού. Εικαστική επεξεργασία με έρεισμα το παραμύθι προφορικής παράδοσης "Κοντορεβιθούλης".
Το παραμύθι στην εικαστική θεραπεία με παιδιά
Το παραμύθι είναι ένα μέσο που μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε συνδυασμό με την εικαστική θεραπεία, ως μια μορφή ψυχοθεραπευτικής παρέμβασης. Έχει αξιόλογα αποτελέσματα, μιας και οι ιδιότητες του παραμυθιού δρουν συμπληρωματικά με αυτές της τέχνης.
Η συγκεκριμένη τεχνική μπορεί να χρησιμοποιηθεί είτε με την ενεργητική συμβολή του παιδιού στη δημιουργία-κατασκευή ενός παραμυθιού, με σκοπό την ψυχική του κινητοποίηση, είτε με τη διήγηση ιστοριών από μέρους του θεραπευτή, σε ομαδικό ή ατομικό επίπεδο (Κουρκούτας, 2009). Στην περίπτωση αυτή, ο εικαστικός θεραπευτής θα μπορούσε ενδεχομένως, ύστερα από την αφήγηση, να ζητήσει από το παιδί να ζωγραφίσει μια σκηνή που κρατά από το παραμύθι ή έναν ήρωα ή ένα ζώο, ή πιθανόν να διαλέξει ένα συγκεκριμένο στοιχείο το οποίο θα ήθελε να επεξεργαστεί (π.χ. δέντρο, δάσος, πολύτιμοι λίθοι). Η ανταπόκριση του παιδιού, τα σχόλια, οι αντιδράσεις, οι παρατηρήσεις του πάνω στο παραμύθι, θα χρησιμοποιηθούν από το θεραπευτή για περαιτέρω επεξεργασία.
Το παραμύθι αποτελεί ένα πλαίσιο αναφοράς και η τέχνη έναν τρόπο για να μπορέσει το παιδί να εξωτερικεύσει τις σκέψεις, τα συναισθήματα, τις συγκρούσεις που ενδεχομένως βιώνει, μέσω της δημιουργίας μιας ζωγραφιάς. Με βάση τον μηχανισμό της προβολής, το παιδί εξωτερικεύει τα στοιχεία της προσωπικής του ζωής, που δεν μπορεί να επεξεργαστεί ή να αφομοιώσει και τα οποία προκαλούν εσωτερικές εντάσεις (πόνο, φόβο, άγχος). Αρχικά με έμμεσο τρόπο και σε συμβολικό επίπεδο μέσω της εικόνας και, στη συνέχεια, με τη βοήθεια του θεραπευτή με περισσότερο άμεσο τόνο και σε περισσότερο προσωπικό επίπεδο, το παιδί έχει τη δυνατότητα να εκφράσει τις φαντασιωσικές ή συναισθηματικές συγκρούσεις που νιώθει και τα εξωτερικά γεγονότα που του προκαλούν άγχος και ανασφάλεια (Κουρκούτας, 2009; Cohen,2013).
Ο θεραπευτής με τη φυσική του παρουσία λειτουργεί ως προστατευτική ασπίδα στο ανεξέλεγκτο των φαντασιώσεων του παιδιού και μπορεί να δίνει πληροφορίες και λογικές εξηγήσεις, όταν η ιστορία προκαλεί άγχος στο παιδί. Επιπλέον, μέσω του δραματικού στοιχείου του παραμυθιού, διευκολύνεται η διεργασία της ταύτισης (Κουρκούτας, 2009).
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
- Ζαν, Ζ. (1996). Η δύναμη των παραμυθιών (Μ. Τζαφεροπούλου: Μετάφρ.). Αθήνα: Καστανιώτη.
- Κουρκούτας, Η.Ε. (2009). Ψυχαναλυτική προσέγγιση των παραμυθιών και η χρήση των παιδικών ιστοριών στην Ψυχοθεραπεία και την Ειδική Αγωγή. Στο Πουρκός, Μ. (επιμ.). Τέχνη Παιχνίδι Αφήγηση. Ψυχολογικές και Ψυχοπαιδαγωγικές Διαστάσεις. Αθήνα: Τόπος.
- Προύσαλης, Δ. (2009). Ανιχνεύοντας τα κρυμμένα μονοπάτια της ανθρώπινης ψυχής. Στο Πουρκός, Μ. (επιμ.). Τέχνη Παιχνίδι Αφήγηση. Ψυχολογικές και Ψυχοπαιδαγωγικές Διαστάσεις. Αθήνα: Τόπος.
- Στρουμπούλη, Α. (2009). Μια φορά κι έναν καιρό…Η τέχνη της αφήγησης λαϊκών παραμυθιών. Στο Πουρκός, Μ. (επιμ.). Τέχνη Παιχνίδι Αφήγηση. Ψυχολογικές και Ψυχοπαιδαγωγικές Διαστάσεις. Αθήνα: Τόπος.
- Χρηστίδης, Κ. (2009). Η Εικαστική Παιδεία στις προκλήσεις του σύγχρονου κόσμου: ζητήματα διδασκαλίας και μάθησης των παιδιών προσχολικής ηλικίας. Στο Πουρκός, Μ. (επιμ.). Τέχνη Παιχνίδι Αφήγηση. Ψυχολογικές και Ψυχοπαιδαγωγικές Διαστάσεις. Αθήνα: Τόπος.
- Cohen, C.W. (2013, May). Fairy Tales, Archetypes, and Self-Awareness. Research paper presented to “The Faculty of the Adler Graduate School” in partial fulfillment of the requirements for the degree of Master of Arts in Adlerian Counseling and Psychotherapy. USA.
- Cooper, J.C. (2007). Oθαυμαστόςκόσμος των παραμυθιών. Αλληγορίες της εσωτερικής ζωής. Πορεία προς την ωριμότητα (Θ. Μαλαμόπουλος, Μετάφρ.). Αθήνα: Θυμάρι.
- Shepard, J. & Booth, D. (2009). Heart to Heart Art. Empowering Homeless Children and Youth.Reclaiming Children and Youth, 8(1), 12-15.
- Von Franz, M.L. (1970). Interpretation of Fairytales. Dallas, Texas: Spring Publications.
- Μπέτελχαϊμ, Μ (1995). Η Γοητεία των Παραμυθιών (Ε. Αστερίου, Μεταφρ.). Αθήνα: Γλάρος.
